Gjeni dhe gjenetika ne "Fjalorin e shqipes se sotme"

Se fundi, teksa kerkoja te perktheja nje fjale gjermane ne shqip, duke shfletuar neper fjalorin Gjermanisht-Shqip me autore Wilfried Fiedler & Ardian Klosi, syri me kapi fjalen gjen. Ne kete fjalor, perkthimi i kesaj fjale nga gjermanishtja ne shqip ishte i dhene si me poshte:

Gen [ge:n] (-s; e) n ---> gen (shqip) (Wilfried Fiedler & Ardian Klosi, Wörterbuch Deutch-Albanisch, Langenscheidt Verlag, 1997, faqe 267)

Perkthimi ne shqip si gen me konfuzoi, sepse besoja se ne shqip nuk i themi gen por gjen. Prandaj, per t’u sqaruar, hapa „Fjalorin e shqipes se sotme“, Akademia e Shkencave e Shqiperise, Instituti i Gjuhesise dhe Letersise, Botimet Toena, 2002, dhe ja ku e gjej:

GJEN, ∼ i, m, sh. E, ET, biol, Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore, qe eshte percues i tipareve te trashegueshme ne organizmin pasardhes. Teoria e gjeneve. (faqe 429)

Pra, eshte gjen dhe jo gen. Me duket e cuditshme qe A. Klosi te kete preferuar gen ne vend te gjenit, dhe me duket akoma me shume e cuditshme kur kujtoj, se ne vitin 1997 fjala gjen nuk ishte e panjohur ne Shqiperi: ne degen e biologjise gjeni studiohej ne lenden e gjenetikes, ashtu sic studiohet edhe sot.

Mbas cudise se pare, cudia e dyte vjen nga perkufizimi i fjales gjen ne fjalorin e Institutit te Gjuhesise: „Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore.“

Se pari, perdorimi i fjales element perberes te krijon idene se kromozomin e perbejne shume elemente dhe gjeni eshte nje prej tyre. E vertete: Kromozomin e perbejne shume elemente, por gjeni nuk eshte nje nga keta: gjeni eshte nje fragment kromozomi, eshte nje njesi, nje njesi qe mbart nje informacion te trashegueshem.
Se dyti, eshte e vertete: gjenet gjenden ne kromozomet e berthames qelizore. Por, kjo eshte vetem gjysem e vertete; sepse gjenet nuk gjenden vetem ne ADNne e berthames, ata gjenden edhe ne ADNne e mitokondrise; nje organel qe ndodhet ne citoplazme. Kjo eshte arsyeja qe ne shumicen e fjaloreve fjala gjen zakonisht perkufizohet: Gjeni eshte njesia e trashegimise.

Cudia e trete: Teoria e gjeneve. (Element perberes i kromozomeve te berthames qelizore, qe eshte percues i tipareve te trashegueshme ne organizmin pasardhes. Teoria e gjeneve.)

Teoria e gjeneve? Cila eshte kjo? Kush e ka formuluar? Kur? Une guxoj te them qe teoria e gjeneve nuk ekziston. Ne ndryshim nga fizika ku kemi, te themi, Teorine e relativitetit, ne gjenetike nuk ka teori gjenesh. Bile, mbas zhvillimeve te vrullshme te gjenetikes molekulare, sot eshte i veshtire edhe vete perkufizimi i gjenit; sepse ne kontekste te ndryshme perkufizohet ndryshe. Gje qe do te thote, qe perkufizimet per gjenin qe sot zgjidhen te perdoren neper fjalore, jane perkufizime minimale.

Nuk jane vetem pasaktesite qe me bejne pershtypje, por edhe fakti qe fjalori i shqipes se sotme eshte jashte zhvillimeve te sotme te gjenetikes. Nuk ka asnje fjale kyce qe te te orientoje drejt stadit te sotem te njohurive, drejt aplikimeve aktuale te fushes. Struktura e gjenit, shprehja e gjenit, klonimi i gjeneve, trashegimia e gjeneve, manipulimi i gjeneve, terapia e gjeneve – jane fjylekyce qe nuk perdoren vetem ne rutinen e nje laboratori te specializuar te fushes, por i gjen rendom edhe ne median e perditshme.

Nje faqe me mbrapa, fjalori jep shpjegimin e fjales gjenetike:

GjENETIK/E, ∼ f. Dege e biologjise qe studion zhvillimin e organizmave nga pikepamja e trashegimise se tipareve dhe e ndryshimeve te tyre; lende mesimore qe jep njohurite e kesaj shkence ne shkolle. Gjenetika e pergjithshme. Gjenetika e bimeve (e kafsheve). (faqe 430)

Per mendimin tim, edhe ky perkufizim eshte i pasakte: me zhvillim te organizmave nga pikepamja e trashegimise sot merret fusha e quajtur "Biologjia e zhvillimit" (developmental biology). Gjenetika, ne te kundert, perkufizohet rendom si: fusha e biologjise qe studion strukturen dhe funksionin e gjeneve, trashegimin e tyre ne organizmin pasardhes. Si fjale kyce per ta ilustruar une do kisha permendur: Gjenetika e popullatave, Gjenetike molekulare, Gjenetika e kafsheve, Gjenetika e bimeve, Gjenetika e njerezve, - per te bere, si ne rastin e gjenit, lidhjen me stadin aktual te zhvillimeve gjenetike sot.

Kolonizimi i Tokes - Out of Africa

Ekziston nje konsensus i pergjithshem se origjina e Homo sapiensit eshte ne Afrike. Rreth 50 mije vjet me pare, ky njeri-origjine filloi kolonizmin e botes, fillimin e historise njerezore. Pyetja se si njeriu i pare kolonizoi token, duke dhene lindjen e popullatave te ndryshme ne kontinente te ndryshme, eshte akoma pa pergjigje perfundimtare. Ne artikullin e botuar se fundi ne PLoSgenetics jepet, megjithate, nje nga pergjigjet me te plota deri me sot.

Grupi i shkencetareve sjell dy inovacione ne metoden e studimit. Nga njera ane ata krahasojne jo vetem, sic deri me sot, segmente te shkurtra ADN, por edhe fragmente shume te gjata qe shkojne deri ne 300 000 baza nukleotidesh. Nga ana tjeter, ata perdorin nje metode analizimi te dhenash, qe pervecse krahason ndryshimet ne ADN, krahason edhe shperndarjen (pattern) e ketyre ndryshimeve. Kampionet e perdorura nuk jane te reja por, tashme, te analizuara e publikuara ne nje artikull te paradyvitesh ne "Nature Genetics", 38, 1251-60, 2006.

Artikulli i PLoS (ri)provon konsensin e pergjithshem se njeriu e ka origjinen ne Afrike. Por, ai ben dy zbulime kurioze: 1) njerezit e Ishullit te Orkney, ne veri te Skocise, ndajne ngjashmeri me siberianet dhe, 2) Amerika e Veriut dhe e Jugut jane kolonizuar nga te pakten dy vale te ndryshme emigrimi nga pjese te ndryshme te Azise.

Ndersa Shqiperia nuk permendet fare, me interes ndoshta jane rezultatet e meposhtme per Evropen. Ne Evropen Qendrore, pervec Adygei, popullatat e para qe u shfaqen ishin franceze, tuscane dhe italiane. Keto tre popullata kane nje mesatare prej rreth 260 dhuruesish (gjenetik), duke perfshire ata nga Mozabites dhe shume popullata te Lindjes se Mesme dhe Azise Qendrore. Numri i larte i donorve nenvizon origjinen e shumfishte te evropianeve te lashte.

Kater popullatat e fundit te Evropes, sardet, ruset, orcadianet dhe basket, shtrihen ne ekstremitetet e kontinentit. Pervecse kane nje numer shume te larte dhuruesish, keto popullata kane gjithashtu nje numer te larte dhuruesish nga Lindja e Mesme dhe Azia Qnedrore; ne konsistence me valet e shumta te emigranteve. Ruset kane 375 dhurues, me shume se cdo popullate tjeter, duke perfshire edhe Yi, Tu dhe Mongolet. Basket, ne ndryshim nga popullatat e tjera evropiane, kane 4 dhurues Hezhen.

Artikulli nxjerr ne pah edhe njehere problematiken e perhershme te ketyre lloj studimeve: rezultatet jane shume te varura nga metoda e analizes, paradigma matematikore e zgjedhur per analizen e te dhenave, dhe madhesia e kampionit te analizuar. Pavaresisht nga problemet, ngelet interesante perspektiva e rianalizmit te kampioneve shqiptare me kete metodologji te re. A (cfare) do na thone keto kampione valle me shume?

Me poshte nje video ku tregohet kolonializimi i tokes ne baze te rezultateve te ketij punimi.

Origjina Nordike e Shqiptareve - Replike

Televizioni Vizion plus, ne 8 shkurt 2008, publikoi ne faqen e tij nje lajm me titullin "Rezultate gjenetike të prejardhjes së shqiptarëve". Ky lajm i referohej nje informacioni te "Laboratorit Gjenetik ne Tirane", sipas te cilit: "mutacioni Delta F508 gjendet ne 78% te shqiptareve te testuar sipas rastit, cka tregon se prejardhja jone eshte nga veriu i kontinentit".

Nje informacion i tille eshte publikuar se pari ne revisten American Journal of Human Genetics, ne vellimin 50, faqe 875-876, viti 1992. Punimi eshte nje bashkepunim midis Laboratorit Gjenetik te Tiranes dhe kolegeve te tyre ne Universitetin e Torinos: kampionet e pacienteve shqiptare jane analizuar me tej ne Torino.

Cfare thote artikulli?

Nga analiza e 92 pacienteve (gjeografikisht nga te gjitha krahinat), rezulton se aleli difektoz i Fibrozes Cistike (FC), specifikisht delecioni 508, eshte i pranishem ne rreth 75 % te pacienteve. Sipas nje perllogaritje, ky alel difektoz duhet te jete i pranishem ne rreth 60% te popullsise shqiptare. Studimi, qe perdor nje metode inovative te detektimit te alelit defektiv te FC508, te botuar ne 1990 ne prestigjiozen Nature, eshte i rendesishem sepse sjell per here te pare nje pamje te shpeshtesise me te cilen ky alel gjendet ne popullaten shqiptare, krijon mundesine e hartimit te programeve shendetesore apo sjell ne evidence rendesine e nje diagnostikimi prenatal per ciftet qe riskojne te kene nje femije me kete semundje. Studimi, megjithate, shkon nje hap me larg dhe ben nje spekullim mbi origjinen e shqiptareve.

Ne vitin 1984 Ammerman dhe Cavalli-Sforza, kishin spekulluar se aleli FC508 kishte nje origjine te vetme, diku ne Lindjen e Mesme, dhe kishte ardhur ne Evrope duke krijuar nje gradient shperndarje nga jugu per ne veri. Kjo, dhe izolimi, do te shpjegonte perse vendet nordike kane nje perqindje kaq te larte te CF508 krahasuar me vendet e jugut te Evropes. Keshtu, ndersa ishujt Faroe kane nje frekuence 100% te FC508; ne Turqi vetem 27% e popullsis e mbart ate.

Ne kundershtim me keto te dhena te Ammerman & Cavalli-Sforza, ky alel mutant paraqitet ne Shqiperi ne rreth 60% te popullsise. Nje shifer qe nuk raportohet nga asnje nga vendet e rajonit. Pyetja qe me te drejte autoret shtrojne eshte: Perse kjo perqindje e larte e pazakonte e alelit FC508 tek Shqiptaret?

Autoret e shpjegojne kete paradoks duke u bazuar ne tre referenca: Alex Buda dhe studimi i tij mbi izolimin kulturor dhe historik te Shqiptareve (1985); Zvelebil dhe teoria e tij e migrimit nomad gjate mijevjecarit te trete Para Krishtit (1980) dhe Baranov (Human Genetics, 1991, vol. 87); qe teksa kishte studiuar pranine e alelit FC508 ne pacientet e Rusise Evropiane, kishte verejtur se gradienti i shperndarjes se ketij aleli tek keta paciente kishte kah te kundert nga ai i propozuar nga Ammerman&Cavalli-Sforca. Duke u bazuar ne keto tre referenca autoret sygjerojne se origjina e shqiptareve rrjedh nga migrimet nomade.

Problemi me studimin ne fjale, ashtu si edhe me studimin e Baranovit, qendron se te dy grupet kane analizuar vetem alelin CF508: jane bazuar vetem tek sekuencimi i ketij aleli. Por, ndersa analiza gjenike, leximi i sekuences; jep informacion mbi gjenin, ndersa frekuenca e alelit na informon se c'pjese e popullates e mbart ate dhe c'pjese e popullates do te semuret prej saj: ky informacion eshte i pamjaftueshme per te konkluduar mbi origjinen e alelit. Dhe, aq me pak per origjinen e shqiptareve. Per kete duhen edhe analiza jashte gjenike, te fragmenteve te ADN-se qe e rrethojne kete gjen. Duhet ajo qe quhet analiza e mikrosateliteve!

Mikrostelitet jane sekuenca ADN-se me nje gjatesi te caktuar dhe nje renditje germash te caktuar. Gjate historise, sekuenca mund te ndryshojne si pasoje e mutacioneve. Teknikat e sotme te analizes se ADNse jane ne gjendje te percaktojne se cili eshte versioni origjinal, me i vjeter, i nje aleli dhe kur kane lindur variantet e tjera. Duke i kombinuar keto te dhena me ato gjeografike dhe historike, behet e mundur lokalizimi i popullates nga ku ky alel u shfaq se pari, behet e mundur te ndiqet migrimi i ketij aleli nga nje vend gjeografik ne nje tjeter.

Nje studim i tille, i pranuar dhe referuar deri me sot nga komuniteti i studiesve per Fibrozen Cistike, eshte kryer ne vitin 1994 (2 vjet pas artikullit qe diskutojme). Artikulli eshte botuar ne prestigjozen Nature Genetics, vol. 7, faqe 169-175, dhe ka per autor Moral et al. (titulli ne original: The origin of the major cystic fibrosis muation (deltaFC508) in european populations)

Autoret konkludojne se aleli FC508 e ka origjinen e tij rreth 52000 vjet me pare, ne paleolitik. Popullata qe e ka futur kete alel ne Evrope ka pasur nje ADN, permbajtja gjenike e se ciles nuk i ngjan asnje prej popullatave qe banojne sot Evropen. Aleli i FC508 me i vjeter ne moshe gjendet me me shumice tek basket dhe tek shqiptaret. Dy mutacione te ketij aleli shfaqen ne Evrope Qendrore dhe ate Veriore ne nje kohe te mevonte, kohe qe i perket eres neolitike, kryesisht asaj te lidhur me te ashtequajturen Linear Pottery Culture. Ky event i dyte favorizon teorine e gradientit te shperndarjes nga jugu per ne veri te Ammerman&Cavalli-Sforca, te shoqeruar me nje rritje te madhe dhe zhvendosje te popullatave ne Evropen Qendrore.

Po, atehere perse shqiptaret dhe basket kane nje perqindje kaq te larte te ketij aleli? Basket, te dhenat historike i tregojne te pranishem ne Evrope qe ne kohen paleolitike. Prania e alelit me te vjeter tek ta, eshte nje fakt me shume qe provon se ky grup daton ne Evrope qe ne kete kohe te hershme. Frekuenca e larte e FC508 ndoshta i detyrohet izolimit te ketij grupi, apo edhe te ashtequajtur Founder-Effect. Founder effect eshte nje term i perkufizuar nga Ernst Mayr, ne vitin 1952, dhe i referohet fenomenit te shkeputjes prej grupit te madh te disa individeve, qe e izolojne veten dhe krijojne kolonite e tyre. Duke u izoluar ata e humbasin variabiletin gjenik dhe ndryshojne teresisht prej popullates nene si ne gjene ashtu edhe ne tipare.

Ky efekt mund te kete qene edhe shkaku perse shqiptaret, ashtu si basket, kane nje perqindje kaq te larte te FC508. Por, jo vetem; edhe izolimi i tyre historik e kulturor mund te kete favorizuar kete proces. Megjithate, studiesit nuk ngurrojne te permendin se ndoshta kjo perqindje e larte e FC508 tek shqiptaret eshte i lidhur me kampionin e vogel te analizuar ne kete studim. Fakti qe ne artikullin e vitit 1994 nuk ka asnje bashkepunetor shqiptar, dhe fakti qe nje nga autoret e artikulli eshte kryeautori i artikullit te vitit 1992 (G. Novelli), rezultatet e te cilit jane te njejta me ato qe citon Vizion plus; te ben te mendosh qe ne kete artikull te vitit 1994 jane rianalizuar te njejtet kampione si ato te vitit 1992. E, ne se eshte keshtu, por edhe nese nuk eshte keshtu, spekulimi mbi prejardhjen nordike te ketij aleli ne Shqiperi eshte i pabazuar!

Dilema per klone ne nje bote pa kohe

11. Varavingo

Se fundi, ne nje brockenhouse ne Zurich. Teksa allavitem labirintheve ne perpjekje per te zbuluar xhevahire te pavleresuara, apo pakujdesisht te flakura tutje; mberrij ne qoshen e librave te perdorur. Eshte interesante te shohesh se cfare librash riciklojne njerezit. Ka aty qe nga libra gatimi deri te kryevepra boterore. Sidoqofte, une arrij, per kenaqesine time, te gjej gjithmone libra qe nuk kam arritur t'i blej, te cilet pas nja dy dite ajrimi perjashta filloj dhe i lexoj me nge.

Keshtu, pra, se fundi; tek qoshja e librave gjeta ne gjermanisht librin e nje shkrimtari te shquar. U gezova dhe, pa e lene te ajroset, fillova ta lexoja. Eshte nje liber i vogel, me rreth 150 faqe. Shtrihem ne shezllong, ndez llampen e leximit, mbulohem ngrohte me batanije dhe filloj. Libri eshte i thjeshte per t'u lexuar, gjermanishtja ime i kupton te gjitha me shpejtesine e syrit. E teksa jam zhytur ne mbreterine e shkronjave dhe ngjarjeve, ndeshem me mosvazhdimesine. Me carjen. Me nonsensin. Ferkoj syte, rilexoj perseri fillimin e faqes, me po te njejtin rezultat. Ngjarja me ka ikur nga syte, fantazia ime ka ngelur pezull. Kerkoj dhe gjej shkakun ne cepin e faqes. Eshte faqja 72. E renditur direkt mbas faqes 32. Filloj leximin tek faqja 72 dhe zbuloj se 20 faqe me pas radhitet faqja 33. Ne faqen 33 personazhi akoma nuk e di se e kishin torturuar vetem 20 faqe me pare, ndersa ne faqen 72 personazhi akoma nuk e dinte se c'paudhesi e c'fare intrigash e kishin cuar tek torturimi.

Kjo crenditje e ngjarjeve teksa te sjell buzeqeshje ne fillim, pasohet si fillim me nje dhimbje koke dhe se fundi me meditime abstrakte (keto i lexoni me poshte). Por, si perfundim; arrin te te vrasi interesin per te lexuar librin. E marr librin dhe e fus direkt tek kapica e letrave per t'u ricikluar.

E kam pyetur gjithmone veten se perse nje liber kryeveper perfundon ne qoshe brockenhouses. Deri ne kete moment kisha pasur dy pergjigje per kete pyetje. E para, ka njerez qe nuk duan te kultivojne lidhje sentimentale me librat; njerez qe, ne pergjithesi, nuk duan ta shohin veten si peng emocionesh. Njerez qe tek ndarja nga gjerat e vyera shohin lirine e tyre te pacenuar. E dyta, ka njerez qe kane shije leximi qe nuk plotesohen nga te ashtequajtura kryevepra. Ndoshta keta i blejne keto libra sepse u jane sygjeruar, e pastaj teksa jane ndjere te tradhetuar gjate leximit, kane marre vendimin e pakthyeshem te cuarjes ne brockenhouse. Tani, kuptova qe nje arsye per te cuar librin ne brockenhouse eshte edhe pse disa njerez kur ju bie ne dore nje liber i radhitur keq, ne vend qe ta cojne ate ne kapicen e letrave per t'u ricikluar i cojne ne brockenhouse per t'i dhene nje moment cudie-meditimi abstrakt lexuesit tjeter. Dhe, kur shkruaj kete, ndjej se jam duke u drejtuar per tek kapica e letrave dhe e kap veten flagrant duke nxjerre prej andej librin e porsahedhur.

12. Pa kohe

A do ishim te njejtet ne se do kishim mundesine te kapercenim nga e sotmja tek e ardhmja, nga e ardhmja tek e shkuara, dhe nga e shkuara tek e sotmja?

Nese do kishim mundesi te riktheheshim mbrapa e te korrigjonim historite tona personale; si do ishim kur te riktheheshim ne te sotmen? Nese do kishim mundesine te kercenim ne te ardhmen e te shikonim se ku ka arritur fati yne; a do ta planifikonim te sotmen njesoj? Ne se e planifikonim te sotmen me njohurine qe kemi per te ardhmen; a do ngelej e ardhmja e njejte? A do mund te mbajme mend te gjitha korrigjimet, berjet dhe riberjet?

Imagjinoj kur te me pyesin: Ku ishe? Ja, isha pak deri neser. Ose ... Isha pak deri tek dje. Sigurisht, mund te pergjigjesh edhe: Isha pak deri ne daten 30 mars te vitit 2317, ose ... Isha pak ne barkun e nenes se me kishte kapur nostalgjia.

A ka kuptim te flasim per te sotme, te neserme apo te shkuaren nese nuk ka me kufij kohore? Nese do kemi mundesine te rikthehemi ne te shkuaren apo te kercejme ne te ardhmen; nenkuptohet qe kjo eshte vetem e shkuara dhe e ardhmja jone personale apo edhe ajo e babait, gjyshit, stergjyshit, bile edhe ajo e komshiut? Nese historia eshte teresia e ngjarjeve qe ndodhen, si do ta quajme kur ne "ngjarje qe ndodhen" jane edhe ato qe i perkasin se ardhmes? Ne kushtet kur cdo njeri mund te hidhet me not ne te kaluaren apo te ardhmen e te verifikoje me "syte e tij" ngjarjet historike, a do kualifikohet historia si shkence ekzakte?


13. Hije binjake

Duke ecur neper parkun e Kampusit, nje nate te erret javes qe shkoi; kalova nje moment ne kufijte e halucinacionit. Teksa behesha gati per te marre nje kthese tek qoshja e nje ndertese, perpara meje shfaqet nje hije e zeze. Drita e paket me lejon te shoh nje burre me floke te erreta, i veshur me te erreta; ne duar para gjoksit mban nje cante te erret te mbushur plot. Ai ecen me tutje me hapa te pandihshem. 5 sekonda me pas, para meje shfaqet e njejta hije; nje burre me floke te erreta, i veshur me te erreta, ne duar para gjoksit nje cante te erret te mbushur plot. Ecen me tutje me hapa te pandihshem. Ngrij. Pickoj veten dhe ndjej dhimbjen. Ok. Kthehem vrullshem dhe shoh mbrapa hijet. Hija e pare dhe pas tij hija e dyte; ecin me hapa te pandihshem diku per nga godina kryesore e Kampusit. Numeroj edhe njehere: nje, dy. Dy hije. Nje rrufe ma jep ne koke. Jane binjake hijet, binjake te nje veze; identike. Me kalon nje lloj mornice neper trup. Shkund koken dhe vazhdoj rrugen.

14. Une dhe kloni im

Si do te jete bota kur te popullohet nga klonet tona? E imagjinoj; tek kthehem nga puna nje nate me hene shoh nje hije qe afrohet. I hedh nje sy te kujdesshem, e njoh dhe e pershendes: Tung Self! Tung Self! - ma kthen. Dhe vazhdojme rruget tona. 5 sekonda me vone shoh nje hije tjeter te me afrohet. Ja hedh syte, e njoh dhe e pershendes: Tung, Self! Tung Self, - ma kthen. Kjo pune nja 10 here. Une kam tendencen te besoj qe edhe pse kloni im do te jete identik si une, do jete per hesap te tij; cdo gje qe eshte jashte meje eshte jashte meje. Edhe pse identik, mendimet une nuk do mund t'ja shoh: as ndjenjat.

Ceshtja behet, megjithate, pak me e komplikuar kur mendoj se klonet e mia do lindin ne nje bote pa kohe; ku do levizim horizontalisht e vertikalisht si te na pelqeje. Sepse, kjo do te thote qe teorikisht dhe praktikisht, kloni im mund te edukohet (new brainwashing method, qe e ben klonin tim me klon se c'ja mundesojne gjenet) me historine time (te shkuaren dhe te ardhmen), te dashuroje te gjithe meshkujt e mi, te kete femijet e mi. Bile, mund te ndodhe, qe ne te njejtin moment kohe; une dhe kloni te jemi duke dashuruar te njejtin mashkull. Ose, duke aplikuar per te njejten pune, cmim, lavdi, monument. Lufta e gjeneve me duket e paraprogramuar.


15. Dileme

Supozojme se e vras klonin tim; a quhet kjo vetevrasje?

15. 1. Dileme

Supozojme se une bej seks me klonin tim; a duhet ta quaj kete akt masturbimi apo incesti?

Nje hap me prane jetes artificiale

Dikujt qe i ndjek me vemendje zhvillimet e biologjise molekulare, nuk mund t' i kete shpetuar pa lexuar, ne prestigjiozen "Science" online te dates 24 janar 2008, nje artikull me titullin "Complete chemical synthesis, assembly and cloning of a Mycoplasma genitalium genome". E perkthyer ne shqip, titulli thote: "Sinteza e plote kimike, renditja dhe klonimi i genomit te Mycoplasma genitalium".

Mycoplasma genitalium, eshte nje bakterie qe paraziton rruget genitale dhe transmetohet gjate aktit te pambrojtur seksual nga njeri partner tek tjetri. I parrezikshem per jeten, por gjithesesi i mundueshem, bakteria luftohet vetem me antibiotik. Pertej ketij fakti, interesi per mycoplasmen ne boten e gjeneticieneve qendron tek madhesia e vogel e gjenomit te saj; gjenomi me i vogel qe ndodhet ne ndonje qelize te gjalle e afte te shumefishoje veteveten: 485 gjene, te organizuara ne nje kromozom te gjate 582,970bp (cift bazash, germa).

E pra, ne kete artikull raportohet riberja e gjenomit te kesaj bakterie duke filluar nga kater tullat elementare, ndryshe germat, qe ndertojne, formulojne nje gjen: A (adenine), T (thymine), C (cytosine) dhe G (guanine). Ky eshte gjenomi i pare artificial ne historine e njerezimit. Ky eshte nje moment historik. Ky eshte nje moment qe hap dyer mbrapa se ciles deri tani qendronte vetem science fiction.

Vizioneri mbrapa kesaj ngjarjeje eshte Craig Venter; njeriu qe dekodoi, lexoi gjenomin e njeriut ne vitin 2000. Edhe pse, vetem me dekodimin e gjenomit njerezor Venter ka siguruar nje vend ne historine e shkences, ambicjet e tij nuk mbaruan atje. Projekti aktual i tij synon asgje me pak se sa krijimin e nje jete artificiale; nje jete te designuar nga njeriu.

Sintetizimi i gjenomit te mycoplasmes eshte vetem faza e pare e ketij projekti: faza qe etabloi tekniken e sintetizimit te nje gjenomi ne kufijte e gjysem milion bp, teknike qe theu rekordin e deritanishem te limituar tek sintetizimi i nje pjese prej 32000bp. Faza e dyte e projektit eshte etablimi i nje teknike qe do te beje te mundur futjen e ketij gjenomi sintetik brenda nje bakterie mycoplasme te ciles i eshte hequr paraprakisht ADN-ja, gjenomi. Craig Venter dhe grupi i tij, nuk ka arritur akoma te rifuse ne jete nje bakterie ku eshte transplatuar gjenomi sintetik. Por, kjo eshte thjesht ceshtje kohe. Ne momentin qe realizohet futja ne jete e gjenomit sintetik, fillon faza e trete e projektit: pastrimi, apo reduktimi, i gjenomit te mycoplasmes nga gjenet e teperta; gjenet pa te cilat bakteria mund te jetoje. Mycoplasma ka rreth 100 gjene qe po t'i heqesh nga gjenomi vec e vec, nuk influencojne jeten e bakteries. Megjithate, pyetja pergjigjen e se ciles kerkojne shkencetaret eshte: sa nga keto 100 mund te hiqen njekohesisht pa influencuar jeten.

Qellimi final i kesaj faze eshte te krijohet nje minigjenom i afte te jetoje me nje minimun kostoje. Ne se ky qellim realizohet atehere fillon nje epoke e re per boten njerezore: epoka e designimit. Sepse, ne kete minigjenom te thjeshtuar artificial, Venter & co, kerkojne te fusin, apo implantojne, gjene qe mund t'i kryejne njeriu sherbime te ndryshme, p.sh., te pastrojne ajrin nga dioksidi i karbonit, te perdoren per te prodhuar lende djegse me kosto te ulet per makina apo medikamente.

Ne nje ekspedite te krahasueshem me udhetimin legjendar te Charles Darwin me anijen Beagle, Craig Venter ndermori ne 2004 ate qe ai e quan "Global Ocean Sampling Expedition". Qellimi i kesaj ekspedite: zbulimi i miniorganizmave te reja, zbulimi i gjeneve me funksione akoma te panjohura. Me tekniken e tij te dekodimit, te perfeksionuar me gjenomin gjigand te njeriut (3 bilion germa), Craig Venter i dekodon gjenomet e mikrorganizmave te reja, u analizon funksionet gjeneve dhe seleksion ato gjene qe ai i quan "te dobishem".

Ne njeren ane sintetizimi i gjenomit minimal, ne anen tjeter zbulimi i gjeneve te dobishem; projekti madhor i designimit te jetes artificiale ne sherbim te njeriut po i afrohet nje hap e me shume qellimit te tij. Dhe, ne se te gjitha keto probleme teknike jane zgjidhur, pyetja qe lind fare natyrshem eshte: Sa larg jemi prej gjenomit sintetik, artificial te njeriut? Manipulimit te tij? Craig Venter ecen shume shpejt!

Per kete lajm mund te lexoni edhe tek blog shkenca.

Veteizolimi

Self, - shkruan miku im A., ne e-mailin e tij te radhes, - te lutem, a ma dergon pak kete artikull?

Miku im A. eshte pedagog ne Universitetin e Tiranes. U kthye ne Tirane pas nje eksperience akademike per t'u patur zili, ne institute te botes perendimore me emer; nga ato qe ne listat e universiteteve me te mira te botes, lista qe gazetat shqiptare i botojne me kaq zell e deshire; qendrojne ne vendet e para. E megjithate, edhe pse me prospektin e nje karriere akademike te shkelqyer ne xhep; miku A. vendosi te kthehej: ideali per t'i sherbyer atdheut te tij, deshira per te jetuar ne vendin ku ai flet dhe mendon ne gjuhen e tij ishte me e madhe.

Miku A. ngarkon ne kurrizin e tij nje thes te rende me artikuj te botuara ne revistat prestigjioze te fushes se tij, numri i te cilave eshte me i madh se numri i gjithe botimeve te katedres ku ai punon tani. Thesi vazhdon te rendohet; sepse edhe pse ne kushtet e Shqiperise, miku im vazhdon te punoje dhe te botoje; ndoshta pak me ngadale se me pare, por ai vazhdon. Vazhdon te jete i integruar ne zhvillimet e fushes se tij duke dhene e duke marre, duke botuar vete dhe duke lexuar ate qe bejne koleget e tij ne bote. Vetem se, leximi i puneve te kolegeve te tij nuk eshte nje mision i lehte. Per nje arsye te thjeshte: Universiteti i Tiranes nuk ju ofron pedagogeve, por as edhe studenteve, sherbimin e servirjes se literatures bashkekohore as ne formen e letres dhe as ate te internetit. Bile, edhe me keq, studimi i literatures se huaj eshte gati inekzistent si proces per pedagoget dhe fare inekzistent per studentet.

Por, jo vetem literatura e huaj eshte e huaj per Universitetin e Tiranes. Ne Shqiperi ekziston nje treg i vogel, simbolik, i shtypit shkencor lokal. P.sh., ekziston nje reviste e quajtur "Shkenca dhe Natyra" me nje nivel shume te dobet jo vetem te cilesise se botimit por edhe te materialeve te perkthyera ne te; revistat profesionale shkencore te ish-akademise, nje buletin per faqe te zeze te Fakutetit te Shkencave te Natyres; e gjera te kesaj natyre. Ndoshta "treg i vogel" nuk eshte fjala e pershtatshme sepse edhe kjo literature, edhe pse botohet, nuk perdoret dhe as duket se i sherben dikujt. Bile, ky kontribut shkencor lokal nuk u sillet per perdorim as studenteve.

Me nje fjale, kemi nje institucion si Universiteti i Tiranes, nje insitucion qe kultivon dijen; qe dijes bashkekohore i rri larg. Kemi nje institucion ku mungon biblioteka funksionale, biblioteka si vend i menaxhimit te dijes; i shkembimit te dijes, i qarkullimit te dijes. Lind pyetja: A eshte ne gjendje Universiteti i Tiranes te luaje rolin e edukuesit te profesionalistit te se nesermes? A eshte ne gjendje Universiteti te beje te mundur integrimin e dijes bashkekohore ne zhvillimet socialo-politike-ekonomike te vendit? A e ka luksin Shqiperia te vazhdoje te qendroje e izoluar ndaj zhvillimeve te teknologjise qe ndryshon perdite?

Duke degjuar fjalimet e klases politike udheheqese shqiptare te krijohet pershtypja se Universiteti eshte ne agenden e qeverise. Vetem se, duke konstatuar realitetin, njeriu cuditet se revolucioni i Universitetit shikohet vetem tek autonomia e tij apo tek futja e paktit te Bolognes. Nderkohe qe, nevoja e revolucionit te vertete qe prek pikerisht thelbin e institucionit te Universitetit si institucion ku ngjizet dija, duket se nuk po kuptohet jo vetem nga politikanet por as edhe nga vete institucioni. Sepse, ne thelb ne insitucionin e Universitetit kane ndodhur ndryshime shume te vogla; ne thelb Universiteti vazhdon te funksionoje si dikur: me te njejtet njerez, me te njejtin mentalitet, me te njejten literature.

Nderkohe, bota ka ecur perpara dhe vazhdon te ece perpara cdo dite. Nje veshtrim ne prurjet ditore te revistave profesionale shkencore te huaja te ben te kuptosh ritmin e shpejte, gati marramendes, me te cilen zhvillohen sot shkenca dhe teknologjia; nje ritem qe Shqiperise i kalon komplet tangent e per te cilin duket se nuk mban shenim asnjenjeri. Por jo vetem ritmi i zhvillimit te shkences e teknologjise po i kalon tangent Shqiperise: Shqiperise po i kalojne tangent edhe trendet e zhvillimit te se nesermes.

Miku im ben pjese tek ata te rinj qe duan te ndryshojne dicka. Ben pjese tek ata qe kerkon te hapi nje dritare te vogel nga ku ky ritem e keto trende te hyjne edhe brenda Shqiperise, te pakten per fushen e tij. Miku im ben pjese tek ata qe neglizhencen e shtetit dhe te institucionit e ka zevendesuar me perpjekjet e tij individuale per te gjetur fonde e financuar lidhjen me dijen. Ne saje te tij, departamenti i tij arrin te hedhi nje sy on line tek dy-tre nga revistat shkencore te fushes se tij. Vetem tek dy-tre, sepse per kaq arrin financimi. Per pjesen tjeter, ai perdor e-mailin dhe miqte e tij, qe si puna ime, punojne ne universitete ku pedagogut i eshte krijuar nje lidhje e palimituar tek dija; ku dita fillon me shfletimin e se rese qe vjen e te troket ne dere ne formen e etoc, sherbim qe dijen ta sjell ne dere me perpara se te jete botuar; ku studentet mbahen te informuar me zbulimin qe ndodhi jo me larg se dje.

Miku im nuk eshte i vetmi qe perpiqet te ndryshoje dijen, ta pasuroje ate dhe ta mbaje ate te fresket. Shume te rinj po kthehen e po perpiqen te realizojne idealet e tyre. Ndoshta ka ardhur koha qe shteti te zgjohet dhe te beje dicka per keta te rinj qe perpiqen te mbjellin nje fare te shendetshme e optimiste per te ardhmen. Hapja e nje fondi per revistat me prestigjoze shkencore do te ishte hapi i pare. Futja e studimit te detyrueshem te artikujve te rendesishem ne programet e universitetit do te ishte hapi i dyte. Jane hapa te vegjel dhe modeste por, gjithesesi, te cojne perpara.

V-mendje

... kjo eshte ajo qe shpeshhere kerkojne shkencetaret. Sepse, sic e thote edhe Stephen Jay Gould: Shkencetaret jane qenie subjektive. Shkencetaret kane nje problem shume te madh: ne morine e studimeve teper specifike mundesia e humbjes eshte shume e madhe, frika e te qenurit i mos i lexuar eshte dramatike. Ne artikullin e tij, pikerisht ne artikullin e tij, mund te kishin qene rrenjet e cmimit te ardhshem Nobel, mund te kishte qene shpjegimi final i botes. Prandaj, shkencetaret nuk ngurojne te perdorin marifete qe ju sigurojne pak v-mendje. Marifete qe kapin syrin e editorit dhe te lexuesit-koleg, qe zgjojne interesin e leximit. Nje nga keto marifete qendron tek titulli i artikullit: tek dramaticiteti apo humori qe ai i sygjeron lexuesit. Une ka bere nje perzgjedhje titujsh te marre nga shume periodike shkencore, ca shume prestigjoze e ca me pak, ca per artikuj rigoroze shkencore dhe ca per politiken ne shkencen. Cfaredo qe te jete, ju do te gjeni aty poezine, erotiken dhe absurditetin. Si kudo, edhe ne shkence keto tema shesin mire. Cilen nga keto tituj do blinit ju?

1. One size does not fit all (Modelling breast cancer)
2. Toxic Dilemmas
3. Feeling the heat: Ground squirrels heat their tails to discourage rattlesnake attack
4. Dancing the polonaise
5. The Cha-Cha-Cha Theory of Scientific Discovery
6. Together We Shine
7. Oily Spaghetti or Gummy Bear? (The Nuclear Pore Complex)
8. If You Build It, Will They Come?
9. Isotopic lunacy (Planetary science)
10. Schizophrenic electrons (High-temperature superconductivity)
11. A New Twist on Twist
12. A Dangerous Liaison? (Smac Mimetics and TNFα)
13. Immune pact with the enemy (Cancer)
14. Pass the parcel (B-cell responses)
15. These mice are made for grooming
16. Did Horny Young Dinosaurs Cause Illusion of Separate Species?
17. Social Integration of Robots into Groups of Cockroaches to Control Self-Organized Choices
18. Origin of Human Bipedalism As an Adaptation for Locomotion on Flexible Branches
19. Who has the ear of the president?

Ngrohja globale: cfare na pret?

Ndryshimet e gjata klimaterike cojne ne luftera, epidemi, uri dhe si rrjedhim ne zvogelim popullsie; perfundojne shkencetaret ne nje artikull te botuar ne numrin e ri te PNAS. Sepse, keto ndryshimet afatgjata te klimes kane nje efekt te drejtperdrejte ne kapacitetin prodhues te tokes. Fluktuacionet e ketij kapaciteti percaktojne masen e ushqimit per njeri. Nje zvogelim i burimeve ushqimore rrit mundesine e konflikteve te armatosura, urise dhe epidemive, te cilat nga ana e tyre cojne ne reduktimin e mases se popullates.

Ne kete perfundim shkencetaret arriten pasi krahasuan historine e Evropes dhe Kines, dy rajone te ndara ekonomikisht, politikisht dhe gjeografikisht. Qellimi i autoreve ishte te analizonin se si kane reaguar historikisht shoqerite njerezore te ketyre rajoneve ndaj ndryshimeve te gjata te klimes.

Edhe pse dy rajonet e zgjedhura duken kaq te larget nga njeri-tjetri ata paraqesin nje histori te ngjashme: Kur prodhimi bujqesor ulej, cmimi i dritherave rritej si ne Evrope ashtu edhe ne Kine. Kur rritja e cmimeve arrinte nje lloj niveli, rritej rreziku i shperthimit te lufterave. Lufterat dhe zvogelimi i sasise se ushqimit per fryme conin ne reduktimin e numrit te popullsise. Rasti me domethenes per te dy rajonet eshte shekulli i 17te, ajo qe zakonisht quhet Kriza e Pergjithshme e shekullit te 17te. (Shume kurioze jane per kete periudhe te dhenat nga biologjia qe evidentojne se njeriu i kesaj periudhe ishte te pakten 2 cm me i shkurter se njeriu i shekullit te 16te dhe atij te shekullit te 18te; te dhena qe plotesojne rezultatet e krahasimeve historike).

Por, roli social i njeriut ne minimalizimin e pasojave klimaterike per shoqerine duket se eshte nje faktor shume i rendesishem. Tipik eshte shembulli i perandorit kinez Qing, i cili duke bashkuar ne unitet shtetet tribale veriore dhe perendimore beri te mundur qe te ulej frekuenca e luftrave ne vitet 1700.

Konsideruar kete korrelacion midis klimes dhe historise: cfare na pret? Ne jemi duke jetuar fazen me te nxehte per dy mijevjecaret e fundit. Ekstremi me i afert klimaterik me tonin eshte ai i shekullit te 17te, qe shenon fazen me te ftohte klimaterike te dy mijevjecareve te fundit. Por, te dyja, si temperatura e larte ashtu edhe e ulta jane ne gjendje te ndryshojne ekosistemin njerezor. Per sa kohe qe shumica e popullsise se botes mbahet nga aktiviteti bujqesor ajo eshte e varur nga klima dhe fluktuacionet e saj ne te njejten menyre sic edhe ne shekujt e kaluar. Shkrirja e akujve polare dhe ngritja e nivelit te deteve, perhapja e semundjeve tropikale, rritja e numrit te eventeve me mot ektrem do ndikojne direkt ne ekonomi.

Sa larg jemi nga prishja e stabilitetit te ekosistemit tone? Ne se kjo pike arrihet, a do jete ekosistemi yne i afte te adaptohet? A do jene zgjedhjet e adoptimit te perballueshme per te gjithe ne? A do jene institucionet tona te afta te parandalojne apo minimalizojne tragjedine?

Run, Forrest, run

Heroi yne nuk eshte Forrest, por nje mi i bardhe. Mi laboratori. Nje mi i manipuluar gjenetikisht. Perballe tij, ne garen kush vrapon me shpejt e me gjate, nje mi tjeter i bardhe, por i paprekur nga teknologjia. Vrapojne te dy.

Garen e fiton heroi yne. Miu qe njeriu e ka shnderruar ne nje supermi. Mrekullia qendron ne nje gjen te vetem, nje enzime metabolizmi. Zakonisht, nese kjo enzima eshte e mbishprehur na ben obeze. Nje enzime qe njeriu ja shprehu miut aty ku ai normalisht nuk e ka: ne muskuj. Perfundimi: nje mi qe vrapon shpejt, nje mi qe vrapon maratona, nje mi qe jeton gjate, qe ha shume por nuk shendoshet. Nje mi qe riprodhohet edhe ne moshe madhore. Nje mi qe nuk i ndahet sfides se maratones edhe ne prag te vdekjes.

Ky eshte nje mi model. Jo vetem sepse e manipulojme. Por, sepse, na doli sic do te deshironim ne njerezit te ishim: te pavdekshem, te paplakshem, sportive e aktive. Dhe pjellore. X-man.

Ku e kompenson ky mi gjithe kete aktivitet? Kush humbi teksa fitoi jetegjatesia? Kush humbi teksa u rrit shpejtesia? Kush u zvogelua teksa u rriten distancat e maratones? Energjia totale, tek e fundit, eshte e pandryshuar. Per kete nuk ka pergjigje akoma.

A ka njerez te tille, te seleksionuar nga natyra, qe jetojne mes nesh me keto kualitete dhe ne nuk i kemi vene re? Njerez qe jetojne gjate, qe nuk plaken, qe jane sportive e riprodhojne pafundesisht? Ne se njihni ndonje, ju lutem me njoftoni.


Mbasmendime:

1. Ajo pyetja, se kush e kompenson kete mrekulli, nuk me hiqet nga koka. A thua te jete ... truri? Ne se eshte keshtu dhe ne se behemi ashtu (si miu transgjenik) atehere ndoshta i japim vertetesi shprehjes "truri eshte tek muskujt"
2. Pse nuk u botua ky artikull ne Nature apo Science? A e di njeri?
3. Ne se mrekullia qendron ne nje gjen, percfare na duhen te tjeret? Hmm..?
4. New doping?
......

Doni edhe ju te beheni te pavdekshem?

Postmbasmendime:

Ne se ka kurioze qe duan te dine se perse ngrihen minjte per te vazhduar vrapimin pasi kane rene: sepse aty, tek ajo platforma ku bien minjte, ka nje eletroshock. Ceshtje shkence!

Postpostmbasmendime:

Fundi i shkences?

Pppmbasmendime:

Fundi i evolucionit?

Biznesi me shkencen

Inspirimin per kete koment ma dha nje artikull botuar sot tek "Gazeta Shqiptare" on line. Titulli: "Zbulohet shkaku qe ben vdekjeprures virusin H5N1".

Nje titull i tille; bombastik, perfundimtar, shpresedhenes; me ben ne menyre te vetevetishme te ngre vetullat shume lart e te hap syte. I hedh nje sy Lancet (burimi i informacionit), rilexoj interpretimin shqiptar te tij dhe kuptoj: Ky eshte sensacioni i radhes i fabrikuar nga media. Sepse, ne te vertete, shkaku perse virusi H5N1 eshte vdekjeprures nuk dihet akoma. Shkenca eshte duke punuar. Shkencetaret per te cilet "Gazeta shqiptare" raporton jane tek ABC-ja e nje studimi. Shume pershkrues. I thjeshte.

Studiesit e referuar kane analizuar ne menyre sistematike trupat e njerezve te vdekur nga ky virus, kane bere biopsi, kane bere teste te ndryshme ku kane matur parametra referuese dhe kane vene re me cudi; se ky virus nuk shkakton deme vetem ne mushkeri, sic mendohej me pare, por edhe ne pjese te tjera te trupit. Kane vene re se virusi shoqerohet me ndryshim te parametrave imunitare.

Lajmi i mire eshte: per here te pare ndermirret nje studim i tipit global: teresia e simptomave tek grupi i te vdekurve, perkundrejt atyre te nje individi te vetem. Per here te pare hartohet nje lloj katalogu i simptomave qe shoqeron infeksionin dhe vdekjen nga H5N1. Pyetja ishte dhe ngelet: Si? Cilat jane mekanizmat me te cilat virusi deperton qelizen dhe e shkaterron ate, si arrin te shumefishoje efektin nga nje qelize ne nje ind, ne nje organ, ne te gjithe trupin?

Si-se i shtohet pyetja: Ne teresine e ketyre simptomave, kush eshte efekti i pare? Kush eshte efekti i dyte? A jane keto efekte te izoluara apo kushtezojne lindjen e njera-tjetres dhe, ndoshta, edhe te efekteve te tjera?

Sigurisht, lexuesi i larget qe shkencen e njeh nepermjet medias dhe kujtimeve te vagelluara te shkolles, sot do te jete duke ju gezuar lajmit se shkaku u gjet; pa e vrare mendjen shume te mendoje ne se ato qe thote gazeta kane kuptim; pa e vrare medjen shume tek gjuha e mundesive qe shkencetari i referuar ne artikull perdor. Bile, per kete gjuhe te mundesive duket se nuk e vret mendjen as gazetari qe e interviston shkencetarin, as ai qe e ka perkthyer lajmin ne shqip (Lajmi origjinal VOA). Nese shkencetari nuk e di akoma dhe e shpreh modestine e tij te njohjes duke folur per shenja rrethanore qe mund te ndihmojne si busull ne orientimin drejt rruges se kerkuar, gazetari eshte shume guximtar; sepse eshte injorant, sepse di pak; dhe e ben te gjithen fakt te kryer. Te mbaruar. U gjet!

Por, tek e fundit, nuk eshte vetem ceshtje injorance. Eshte edhe ceshtje shit-blerje: mundesia nuk shet. Askush nuk e ble gazeten per te lexuar mundesine. Finalja! Sensacionalja! Ajo shet, sidomos kur kjo vjen atehere kur ti si individ nuk e pret, kur ti si individ je ne gjendje paniku. Tek e fundit, biznesi eshte masa e cdo gjeje. Shkenca ketu eshte vetem mjeti qe perdoret per te kultivuar biznesin. Dhe per permiresuar paksa imazhin qe, perseri, te ben me te shitshem.

Per te mesuar, mesuam ... nje genjeshter. Qe funksionon!

SUPERSIZE ME

Dokumentarin "Supersize me" (2004) e kam pare qe para dy-tre vjetesh, por m'u kujtua teksa diskutoja me veten time mbi temen e obezitetit. Per ata qe nuk e kane pare kete dokumentar: ne qender te filmit eshte Mr. Spurlock, regjisori i filmit, qe ka vendosur te beje nje eksperiment: per 30 dite me radhe, Mr. Spurlock ha vetem ne McDonald. Hamburger ne mengjes, hamburger ne dreke dhe prape hamburger ne darke. Sasia totale e kalorive te konsumuara per dite eshte 5000. Mr. Spurlock, nje vegan, ka nje ekip prej tre mjekesh, nje kardiolog, nje mjek te pergjithshem dhe nje gastrolog, qe ndjekin ndryshimet e organizmit te tij te ekspozuar pafundesise se hamburgerve. Rezultati ishte ai i pritur (te pakten kete te sygjeron qellimi i filmit): Mr. Spurlock shton rreth 11 kg. Indeksi i mases se trupit te tij progreson nga 23 (normal) ne 27 (mbipeshe). Dhe jo vetem kaq. Ekipi i mjekeve konstanton se Mr. Spurlock jo vetem qe ka shtuar ne peshe, por edhe ka luhatje humori, keqfunksionim seksual (kjo sipas pohimeve te partneres) dhe deme te melcise. Perfundimi i filmit (i Mr. Spurlock) eshte qe fast food eshte pergjegjes per epidemine e obezitetit qe po perhapet ne shoqerine amerikane.

Me duhet te pranoj: Qellimi i Mr. Spurlock eshte teper fisnik. Kerkon t'u hape syte njerezve te paditur, milionave te amerikaneve, dhe jo amerikaneve, obeze apo jo, per rrezikun e fast food.

Me duhet te pohoj pas kesaj, se Mr. Spurlock, edhe pse tejet-tejet amator ne eksperimentin e tij, eshte nga te paktet qe ka eksperimentuar per te ndricuar lidhjen e mbipeshes me fast food-in. Pervecse studimit te "Supersize me", gjej citimin per studimin e kodifikuar Cardia, qe sygjeron te njejten gje si dhe Mr. Spurlock: se frekuentimi i rregullt i fast food eshte pozitivisht i lidhur me rrezikun e mbipeshes dhe rrezikun e rezistences ndaj insulines gjate 15 viteve te fundit ne Amerike. Studimi vazhdon me tutje dhe pohon, se individet qe kishin ngrene te pakten dy here ne jave ne nje fast food restaurant kishin shtuar 4.5 kg dhe kishin nje ngritje 104% te rezistences ndaj insulines. Ky studim, qe eshte i pari qe ndjek efektet e fast foodit gjate nje periudhe te gjate kohe, ka nje limitim: madhesine. Ne studim moren pjese vetem 3000 veta!!! Ne se vlera e nje studimi vihet ne diskutim sepse 3000 njerez nuk jane nje numer i mjaftueshem per ta bere studimin te besueshem, cfare mund te thuhet per "Supersize me", ne qender te se cilit eshte vetem 1 person?

Ne anen tjeter te kontinentit, Fredrik Nyström, profesor i universitetit te Linköping, Suedi, behet kurioz dhe perserit eksperimentin e Spurlock ne laboratorin e tij. Nyström, nje specialist ne fushen e metabolizmit dhe diabetit, i pelqen tek Spurlock ideja e testimit te efektit te mbikalorive ne njerez te shendetshem, me peshe normale, ide e patestuar me pare. Mbas nje leksioni, ku Nystrom flet edhe per "Supersize me", ai i drejtohet auditorit dhe kerkon midis studenteve vullnetare qe do te donin te perserisnin ne trupin e tyre eksperimentin e Spurlock. Midis vullnetareve, ai zgjedh 7 studente te shendetshem, rreth te 20tave, prej te cileve kerkon te konsumojne rreth 6000 kalori ne dite, kryesisht ne formen e hamburgerve (por ushqime te tjera lejohen), te mos bejne aktivitete sportive, te mos udhetojne me biciklete apo te bejne ecje te gjata. Pak a shume, te njejtat kushte si edhe Spurlock. Mbas 4 javeve, rezultatet ishin te tilla: te shtate pjesemarresit shtuan ne peshe, por mbipesha nuk eshte e njejte per te gjithe pjesemarresit. Ajo varion nga 5-15 % te peshes se trupit. Melcia tregoi ndryshime domethenese ne dy nga paramentrat e saj: sasia e enzimave ne gjak (e rritur) dhe niveli i kolesterolit (rritur). Por, asnjera nga keto dy parametra nuk ishte rritur ne ate nivel qe te perbente ndonje rrezik per organizmin. Nderkohe, qe asnje nga studentet nuk shfaqi luhatje humori apo probleme seksuale.

Krahasuar me njera tjetren rezultatet e eksperimentit te Spurlock dhe rezultatet e Nyström, duket se mbipesha eshte e vetmja e perbashket. Nderkohe qe, ngelen te paqarta arsyet se perse melcia e Spurlock reagoi kaq ekstremisht ndaj nje eksperimenti te tille. Tek studentet suedeze, vlerat e melcise ndryshuan deri ne javen e trete dhe me pas pesuan nje ulje te ndjeshme, duke sygjeruar nje efekt adaptimi te metabolizmit. Nje adaptim i tille i ishte sygjeruar edhe Spurlock ne fillim te eskperimentimit te tij nga grupi i mjekeve. Dy mund te jene arsyet qe cuan ne perkeqesimin ekstrem te parametrave te melcise se Spurlock. E para, ndonje semundje e paditur e melcise se Spurlock. E dyta, dieta e tij vegane.

Spurlock dhe Nyström, ne eksperimentet e tyre, testuan madhesi kalorifike ne kufirin e 5000 apo 6000 kalorive. Nje madhesi shume e ekzagjeruar. Po keshtu, eshte e veshtire te besosh qe njerezit ushqehen tre here ne dite vetem me fast food. Keshtu qe eshte me se legjitime te pyetet ne se vertet fast food eshte shkaku i epidemise obezitike qe ka kapur USA dhe qe po shfaqet ne horizontin e shume vendeve te tjera.

Duhet thene qe, megjithe kontributin e "supersize me" dhe filmave dhe librave qe trajtojne te njejten teme, fakti eshte qe pak eshte investuar ne gjetjen e pasojave te fast food tek shendeti i njeriut. Edhe pse e mundshme, akoma nuk mund te flitet per nje ndikim te drejteperdrejte te fast food ne dukurine e obezitetit. Megjithate, ka dy parametra qe te bejne te mendosh se fast food mund te kontribuoje ne obezitet. Madhesia e porcioneve dhe densiteti energjik i fast food. Ka prova te mjaftueshme shkencore qe te bindin se sa me i madh te jete porcioni i asaj qe hame, aq me shume konsumojme. Prentisse dhe Jebb, ne nje artikull te tyre ne "Obesity review", hedhin hipotezen se njeriut i mungon aftesia instiktive per te njohur ushqime me energji te larte, dhe si rrjedhim, i mungojne mekanizmat qe do ta ndihmonin ate ta metabolizonte kete ushqim pa shkaktuar deme. E pare historikisht, madhesia e burgerve, patateve te skuqura, pizzave dhe pijeve joalkolike ne pikat e shitjes se fast food jane rritur 2-2.5 here ne 50 vitet e fundit. Nderkaq, nje meny e plote ne nje pike shitjeje fast foodi ne Amerike ka mesatarisht 1100kJ/100g, madhesi gati dy here me e madhe se densiteti energjetik i nje ushqimi te konsideruar te shendetshem (525 kJ/100g).

Trans fat ne ushqimin tone

Pervec dy paramentrave te mesiperm, studiuesit po i referohen koheve te fundit edhe te ashtuquajturave trans fat (yndyrna trans) te prodhuara ne menyre industriale (IPTF). Trans fat gjenden, psh, ne margarine, dhe perftohen nga nafta, apo bimet. Interesi ne perdorimin e tyre nga industria ushqimore qendron ne faktin, qe kane temperatura te larte shkrirje, gje qe i ben ato, dhe produktet ku futet, te jene te qendrueshme per kohe te gjata, ne temperatura te larta. Duhet thene, qe trans fat gjendet edhe ne gjendje natyrore, kryesisht ne mish dhe prodhimet e qumeshtit. Por, ndersa mishi dhe produktet e qumeshtit permbajne vetem 5% trans fat, produktet industriale permbajne rreth 50%. Ka observime, si ai i Koh-Banerjee, qe sygjerojne se sasia e madhe e trans fat te prodhuar industrialisht eshte i lidhur me obezitetin abdominal. Ne nje perfundim te tille cojne studimet tek majmunet, ku eshte e provuar se sasia e madhe IPTF eshte shkaku per mbipeshe dhe obezitet abdominal.

Sa transfat gjendet ne fast food?

Kesaj pyetjeje i pergjigjet nje artikull botuar ne prestigjozen "Nature" prej Stender, Dyerberg dhe Astrup. Te tre studuesit shkojne dy hapa me tej dhe na informojne jo vetem se si eshte shperndarja e transfat ne prodhimet e McDonald, por edhe ne prodhimet e Kentacky Fried chicken (KFC). Gjithashtu, na informojne se si sasia e yndyrnave dhe transfat varion ne kontekste te ndryshme kulturash. Rezultatet e tyre paraqiten ne grafiket e meposhtem. Ne grafikun e pare tregohet permbajtja e yndyrnave totale (kolona ngjyre roze) ne 171 g patate te skuqura (french fries) dhe 160 g chicken nuggets ne prodhimet e McDonald. Ne kolonen e kuqe jepet sasia perkatese e transfat. Ne grafikun e dyte jepen te njejtat informacione per KFC. Ne menyre te permbledhur, ky studim tregon se: sasia e yndyrnave totale ne McDonald varion nga 41 - 65g, ndersa ne KFC, nga 42 - 74g. Ne McDonald transfat variojne nga 0.3 - 10.2 g, kurse ne KIC 0.3 - 24 g. Autoret konkludojne se i njejti produkt, nga e njejta firme, permban sasi yndyrnash qe variojne deri 40%, ndersa transfatet variojne deri disa disa here.

Megjithate, artikulli, per fat te keq, nuk shkon me tutje dhe nuk arrin te informoje nese ka ndonje korrelacion te drejte midis sasise se yndyrnave dhe transfateve ne fast food dhe shkalles se obezitetit te nje vendi. Gjithashtu, artikulli nuk informon mbi masen e konsumit te fastf ood ne kultura te ndryshme.

Kliko mbi figure dhe informohu mbi sasine e yndyrnave dhe transfateve ne vendin tend.

Efekti "Supersize me"

"Supersize me" eshte ne vetevete nje filem sa militant, aq edhe naiv. Spurlock, nen shembullin e aktivisteve te mbrojtjes se mjedisit dhe filmave te tyre militante kaq tipike per vitet '70-'80, aplikon ne lekuren e vet nje ekses fast food. Spurlock ben nje filem i bindur se fast food eshte e keqja. Por, une, filmin e Spurlock e ndjej edhe si nje britme qe kerkon te zgjoje nga pergjumja. Apo nga mosdashja per te pare. Ne rolin e britmes Spurlock, me filmin e tij, arriti te kapi vemendjen e miliona njerezve e ta beje fast food teme publike. Bile, ai arriti me shume. Arriti qe ta bente ate edhe teme shkencore! Pikerisht ketu qendron merita e madhe e filmit.

Merita tjeter e Spurlock eshte se, dashurpadashur, na tregoi se obeziteti, ashtu si edhe konsumimi i fast food, eshte tejet i lidhur me edukimin: sa me te edukuar e kultivuar njerezit, aq me pak jane ata te ekspozuar ndaj obezitetit. Konstatim jo i vogel. Konstatim qe fton per investime, masa e rregullime ne te gjitha nivelet.

A eshte fast food shkak per epidemine e obezitetit? Fast food si menyre jetese, i kombinuar me lojtare te tjere, ndoshta po. Shkenca ka akoma per te studiuar e per te thene. Nje gje eshte e sigurt: nese te shkrepet te hash ndonjehere nje hamburger dhe french fries, te nesermen nuk gdhihesh obez!

Krimi ekologjik

Sot lexova artikullin (qe mund ta lexoni edhe ju, pasi ta keni klickuar) ne foto dhe nuk mund te mos provokohesha. Eshte nje artikull - koment ne numrin e fundit te "Current Biology", nje reviste mjaft popullore mes studiuesve te shkencave biologjike. Tema e tij: zjarret qe po shuajne hektare te tere pyjesh ne Greqi, nga veriu deri ne jug. Nuk eshte vetem Greqia qe eshte prekur nga zjarret, por te gjitha vendet e mesdheut, ku prej qershorit po mbreterojne temperatura mbi 40°C. Por, askund tjeter pervecse Greqise (dhe Shqiperise, do shtoja une) zjarri nuk ka marre permasa kaq te frikshme. Komenti raporton per rreth 3000 vatra zjarri ne mbare vendin, me rreth 10 mije hektare pyjesh te zhdukura. Kaq shume vatra zjarri, saqe administrata greke eshte kapur e papergatitur per te perballuar situaten. Pikante ne kete raport eshte fakti, qe ky numer i madh vatrash korrelon me numrin e madh te aplikimeve qe kerkojne te ndertojne ne zona pyjore (qe se pari duhet te skualifikohen si te tilla). Po kaq pikante eshte edhe kapja e, te pakten, dy individeve qe mendohet se u kane vene qellimisht zjarrin pyjeve.

Sigurisht, qe do pyesni se perse "Current biology" interesohet per zjarret e Greqise. Sepse, ne rrezik nuk jane vetem hapesirat e medha pyjore, qe do te kushtezojne fenomene si errozioni, por edhe biodiversiteti. Ne koment raportohet, se 25% e 50000 specieve ne Greqi jane endemike, me nje fjale, te rralla. Te marra sebashku, djegia e qellimshme e pyjeve eshte, as me pak dhe as me shume, por nje krim ekologjik.

Ne artikull permendet Mali i Gramozit, qe ndahet nga Greqia dhe Shqiperia. A e dini se perse Mali i Gramozit hyn ne analet e shkences boterore me perpara edhe se vete shkencetaret shqiptare? Sepse, mali i Gramozit eshte bastioni i fundit i ariut te quajtur Brown bear. Jane rreth 150 te tille qe e kalojne kufirin greko-shqiptar pa vize, jeta e te cileve eshte bere e pasigurte nga zjarret dhe nga zhdukja e pyjeve.

A nuk ju duket se ky artikull flet edhe per ne? Une do thosha, po. Nuk do cuditesha aspak nese shifrat e biodiversitetit shqiptar do te ishin ne te njejtat proporcione si keto te Greqise. Por, ka nje ndryshim te madh midis dy vendeve! Greqia arrin ta shohi problemin dhe ta beje ate publik. Bile, ta beje publik edhe ne platforma shkencore nderkombetare si "Current biology". Kurse, tek ne, as administrata shqiptare, as grupet shqiptare te mbrojtjes se mjedisit dhe as shkencetaret shqiptare nuk kane bere ndonje apel per nje situate te tille alarmante. Me nje heshtje te tille, te gjitha keto organizata jane pjese e ketij krimi te papare ekologjik.

PS: Fotoja eshte marre nga "Current biology"

Sa gjene bejne nje njeri?

Cilet jemi? Nga vijme? Cfare na ben ne njerez? Kush nuk e ka vrare mendjen me pyetje te tilla! Edhe shkencetaret e kane vrare. Por, keta te fundit, qe prej momentit qe gjeten gjenin, menyren per ta izoluar dhe lexuar ate, i shtuan listes se pyetjeve edhe nje tjeter: Sa gjene bejne njeriun?

Per te gjetur pergjigjen e kesaj pyetje, se pari duhej te lexoheshin nje per nje te gjitha germat e gjenomit te njeriut. 3 bilion germa! E me pas, duheshin grupuar germat ne fjale qe kane kuptim, qe mbartin nje mesazh. Gjenet.

Edhe pse pune gjigande, rruga ishte e hapur. Teknologjia ishte testuar tek krimbi (Caenorhabditis elegans) dhe miza e bananeve (Drosophila melanogaster). Krimbi elegans: 1000 qeliza. Drosophila: rreth 10 here me shume. Krimbi qenie e thjeshte, zvarritese. Drosophila fluturuese, qenie me e komplikuar. Rreth 18000 gjene duhen per krimbin, rreth 14 000 per mizen. Nese nje qenie si Drosophila e bejne me pak gjene se sa krimbin e thjeshte, atehere kush e ben komplikimin? Sa gjene duhet te presim per njeriun?

100000 parashikuan disa. 65-75000 parashikuan disa te tjere. 30 deri ne 40 mije gjene parashikuan lexuesit e gjenomit ne shkurt 2001. Dy vjet me vone, pas nje leximi me te kujdesshem, numri u reduktua ne 20-25 mije gjene. Jo shume larg krimbit. Edhe pse, miliona vite i ndajne nga njeri-tjetri. Edhe pse, njeriu eshte qenia me komplekse e natyres. Kompleksiteti eshte me shume se sa nje numer.

Ne se duhen vetem 25000 gjene per te bere nje njeri, perse duhen gjithe ato miliona germa qe nuk formojne gjene? Perse evolucioni ua ka favorizuar ekzistencen jogjeneve? Perse i mbajti dhe nuk i hodhi ne koshin e plehrave? Ne se ndertojme nje gjenom artificial te perbere nga vetem ato 20-25 mije gjene, a e bejme dot njeriun?

Sa gjene e bejne njeriun? Ndoshta 23 mije. Ndoshta edhe 25 mije. Por, ndoshta, gjenet nuk jane te vetmet qe e bejne njeriun. Atehere, nuk ka kuptim te flasim per numra.

C'e beri atehere njeriun? Ndoshta loja e perbashket e gjeneve dhe jogjeneve. Dhe nje doze e mire evolucioni.

Grate lexojne me shume, tjeter dhe ndryshe

Te gjithe pyetesoret dalin ne te njejtin perfundim: Industria e librit mbijeton per shkak te grave. Grate lexojne me shume, tjeter dhe ndryshe.

Me shume:
A i kini kushtuar ndonjehere rendesi se cfare ka me shume ne nje librari, burra apo gra? Ne se keni marre pjese ne leximet e autoreve, a ju ka rene ne sy se kush e mbizeterojne sallen, grate apo burrat? Sinqerisht, une nuk i kisha kushtuar ndonjehere rendesi nje fakti te tille. Ne nje librari e humbas mendjen ne oqeanin e librave, kurse ne nje lexim ja dedikoj vemendjen autorit. Por, studimet e kryera tregojne se ato qe lexojne me shume, dhe ato qe mbushin sallat e leximeve, jane grate. Ne Zvicer, pyetesoret raportojne se vetem 12% e burrave, perkundrejt 30% te grave, kapin cdo dite nje liber me dore. Nje pyetesor ne Gjermani raporton se 45% e burrave te pyetur lexojne me kenaqesi apo shume kenaqesi, perkundrejt 70% te grave qe ndajne te njejten kenaqesi. Ka pyetesore ku diferenca midis burrave dhe grave qe lexojne eshte shume ekstreme, sic ka edhe pyetesore ku kjo diference eshte shume e vogel. Nje gje duket te jete konstante: Diferenca midis burrave lexues dhe grave lexuese prek te pakten shifren 10% ne favor te grave, pavaresisht se ku eshte kryer studimi, ne Zvicer, Gjermani, Austri, apo Angli. Dhe kjo, nuk eshte pak per industrien e librit.

Tjeter:
Grate preferojne belestrik, burrat librat tematike. Pyetesoret tregojne konkretisht se grate i terheq letersia moderne dhe ajo klasike, ndersa burrat jane me te dhene ndaj librave me spiunazh/krimi dhe librave fantastiko-shkencor. Motivet qe i shtyjne grate ne krahet e romaneve jane largimi nga realiteti, kurse motivet qe i shtyjne burrat ne librat tematike jane ne funksion te informimit apo te mesimit. Sigurisht qe ka edhe gra qe ju pelqen te lexojne libra politike dhe burra qe ju pelqen belestrika, por keta perfaqesojne nje minoritet brenda gjinise. Ne nje pike duket se te gjithe studiuesit jane te nje mendje: behet fjale per interesa te ndryshme dhe jo aftesi leximi te ndryshme. Ne shekullin e 18 dhe 19 besohej se femrat nuk jane te afta te lexojne libra tematike, koncept qe tashme eshte i tejkaluar.

Ndryshe:
Ruth Klüger, nje studiese e gjermanistikes dhe feministe, vezhgon se grate lexojne libra te shkruar nga burrat dhe libra te shkruara nga grate. Burrat lexojne libra fantastiko-shkencore ose memoriet e burrave te shtetit. Burrat, vazhdon me tej argumenti, interesohen per boten e krijuar dhe te sunduar nga burrat, ndersa grate interesohen per nje bote te krijuar nga burrat dhe nga grate. Zonja Klüger shpjegon se kur grate lexojne letersi te krijuar nga burrat, ato aplikojne nje teknike speciale leximi, teknike qe ju mundeson atyre shnderrimin e nje bote kryesisht mashkullore ne nje bote njerezore. Prandaj, per grate, leximi eshte automatikisht nje proces kompleks, sepse atyre ju duhet te transferojne dhe interpretojne gjate gjithe kohes se leximit. Studimet jashte feministe, te kryera nga shtepite botuese, tregojne se 20% e grave me arsim te larte, por vetem 14 % e burrave me te njejtin nivel akademik, jane me te vertete te obsesionuar me librin. 24% e grave te kesaj shtrese, por vetem 10% e burrave, pohojne se leximi i nje libri eshte per ta gjeja me e bukur qe ekziston.

Ka edhe nje tjeter ndryshim midis burrave dhe grave: komunikimi. Grate shkembejne libra me njera-tjetren dhe jane ato qe dhurojne me teper libra.

Perse keto ndryshime midis grave dhe burrave? A jane keto preferenca te parapercaktuara biologjikisht? Ketu interpretimet nuk mungojne por, ato jane interpretime. Ajo qe ngelet jane diferencat te cila kerkojne studime te metejshme per t'u shpjeguar objektivisht. Nderkohe, ngelet te analizohet se si mund te shfrytezohet ky informacion per te terhequr sa me shume njerez, burra apo gra, drejt librit. Cfare strategjie do te mund te ndjekin shtepite botuese, ministrite e arsimit dhe shkollat per t'i inkurajuar te gjithe brezat te lexojne sa me shume.

(Ky koment eshte bazuar mbi nje artikulli te botuar ne gazeten Tages Anzeiger te 14 shkurtit 2007. Selfmaderadio e ka perkthyer, pershtatur dhe komentuar ate me tej. Selfmaderadio vete lexon me shume kenaqesi dhe obsesion letersi moderne dhe klasike, krimis, libra tematike, libra fantastiko-shkencore dhe libra komike. Me nje fjale, cdo gje qe i bie ne dore. Si rrjedhim, pavaresisht nga gjinia, Selfmaderadio i perket automatikisht nje minoriteti. Fakt qe nuk e dinte deri ne momentin e leximit te artikullit.)