Short cuts - Abraham

Abrahamin e njoha në avion, rrugës së kthimit për Zürich; në krahët e Christinës, gruas që i kishte qëlluar karrigia pranë meje. Abrahami është nje bebe 8 muajshe; kurioz, me belbëzitjet e moshës, me të qeshurin gurgullues dhe, në pamje të parë, nuk dallon nga asnjë moshatar i tij. Christina është një murgeshë gjermane që shërben në një mision katolik në lindje të Zvicrës. Që prej diçka më shumë se një vit, ajo jeton në Shkodër, së bashku me murgesha të tjera që përpiqen, përveçse t’i sjellin pranë zotit, edhe t’ua lehtësojnë dhimbjet e varfërisë banorëve të Shkodrës dhe rrethinave përreth.

Në një nga këto rrethina; në një fshat të varfër; në një familje akoma më të varfër; lindi një ditë dimri fëmija i pestë. Një djalë. Për familjen asgjë për të gezuar: fati ishte treguar koprac. Një kontroll mjekësor në spitalin e Shkodrës do të evidentonte se bebja kishte lindur me shumë probleme, më të rëndat - qiellza e pambyllur dhe një zemër e formuar me difekt. Mjeku shkodran do t’ua kthente fëmijën e sapolindur prindërve të rraskapitur nga emocionet pa asnjë shpresë. Ndoshta vetëm një javë jetë, jo më shumë. Nuk mund të bëhej asgjë për këtë fëmijë; spitali nuk gëzonte asnjë lloj infrastrukture për ndërhyrjet e domosdoshme kirurgjikale që do të mund t’ia shpëtonin jetën.

Me fëmijën në krahë, prindërit do të rimerrnin udhën për në shtëpinë ku i prisnin katër fëmijë të tjerë. Të heshtur. Të trazuar. Te dëshpëruar. Edhe pse të mësuar me vuajtjet, vdekjen e tij nuk donin ta përjetonin. Nuk ishin gati edhe për një dhimbje të tillë.

Ishte errësirë, ishte shumë vonë kur dera e shtëpisë ku jetonin murgeshat trokiti atë natë dimri. Në derë, një burrë i rrudhur zgjat një bebe dhe thotë me një zë të dorëzuar: merreni këtë femije, bëni që ai të jetojë. Ne nuk mundemi.

Murgeshat e huaja, papritur e gjetën veten me një bebe në krahë. Një bebe që do ua ndryshonte jetën.

Fillimisht, fëmijës i vunë një emër, emrin e të mirit Abraham – ndoshta duke projektuar tek ky emër dëshirën dhe shpresën e tyre që ky fëmijë të jetojë dhe të bëhet, një ditë, shtyllë për familjen e tij. Pastaj, bashkarisht, zgjodhen mes tyre një nënë, Christinën, që duke i dhënë mëmësinë i jepte këtij fëmije edhe mundësinë për të dalë jashtë Shqipërisë, drejt një ndihme mjekësore me shpresëdhënëse. Pastaj, porositën ushqimet dhe shishet speciale të qumështit për të ushqyer fëmijën gjysëm të uritur; thithësja e shisheve të qumështit duhet të ishte e gjatë, e gjate deri sa të arrinte mbas qiellzën – e vetmja mënyrë që bebja të pinte normalisht; e vetmja mënyrë për të shmangur infeksionet. Pastaj, bënë një plan, si dhe ku do të kërkonin ndihmën mjekësore dhe financiare për operacionet e vështira.

Abrahami nuk vdiq pas një jave. Ai jeton; jeton i përkëdhelur në familjen e re, midis murgeshave të cilave ju zgjoi ndenjat e mëmësisë; i përkëdhelur me dashurinë e prindërve, që vijnë e vizitojnë rregullisht; i përkëdhelur paksa edhe nga fati, të paktën deri tani. Christina ka mësuar shqip dhe komunikon me të birin në gjuhën e tij. Ajo ka vendosur të jetojë në Shqipëri, kështu Abraham do ketë mundësinë te rritet në kulturën e tij, pranë prindërve dhe vëllezërve e motrave e tij.

Abrahami është bërë 8 muajsh, mosha që mjekët kanë vendosur të përshtatshme për të filluar ndërhyrjet kirurgjikale. Në krahët e Christinës, ai po fluturon drejt Zvicrës ku do ju nënshtrohet operacioneve të njëpasnjëshme: në fillim do i mbyllin qiellzën, pastaj do i rregullojnë deformimet në zemër, pastaj ... Për një pjesë të operacioneve lekët janë gjetur, për të tjerat murgeshat po kërkojnë akoma me durim. Ato jane plot shpresë. Christina pohon me kokë dhe thotë: Abraham e do jetën, ai do jetojë.

Abrahami qesh, thith qumësht nga shishja me thithën e gjatë deri mbas qiellzës, hedh sytë kuriozë nëpër avionin e përgjumur, dhe lëshon tinguj gurgullues. Një fëmijë që të bën për vete; një fëmijë që në pamje të parë nuk dallon fare nga moshatarët e tij.

Albania – Short cuts (1)

Ky është kthimi i kushedisahertë. Numrat nuk bëjnë më punë, kujtesa refuzon t’i përdorë. Avioni fillon të ulet dhe kokat automatikisht ngjiten mbas xhamave.

Erdhëm në Shqipëri? – pyet Jon.
Po! Ja, aty poshtë është, – i them, dhe mundohem të depertoj veshtrimin tek ajo cope dritarejem akoma e pambuluar nga koka e tij, për të parë sadopak peizazhin që afrohet poshtë nesh. Zërat e njerëzve janë tulatur. Ky është momenti kur flasin emocionet, feksjet e kujtimeve, përfytyrimi për atë që do ndodhë pak më vonë.

Në momentin kur avioni ndalet, gjalleria fillon përsëri me një padurim shembullor. Erdhëm! Po, po, u ulëm. Ku jeni? – mesazhe që thithen nga telefonat për t’u përcjelleë vetëm disa qindra metra më tutje.

Në prehërin tim, Era, ime bijë, fle e patrazuar. Për mua, kthimi tek kujtimet komplikohet fizikisht nga situata e vështire ku ndodhem: vetëm, një fëmijë në gjumë, një fëmijë që më mbështillet tek këmbët nga pasiguria përballë realitetit akoma të huaj, dhe një cantë të madhe për ta ngarkuar. Një dorë zgjatet pas meje dhe merr cantën.

Nuk ka problem, - thotë zotëria i panjohur me një buzëqeshje, - e ngre unë.
Im bir, nga midis këmbëve të mija, e shef me sy të mëdhenj.
Kush është ky xhaxhi, mami?
Nuk e di, - i them, teksa capitem përpara.

Dal tek dera e avionit dhe bëj ritualin e përhershëm: qëndroj, mbyll sytë dhe mbushem me frymë. Përpiqem të kap cdo prekje dielli, përpiqem të ndjej ngrohtësinë e cdo molekule ajri. Eshtë nxehtë në Tiranë dhe dielli shkëlqen fort. Tamam si në kujtimet e mia.

Autobuzi pret për ne; na merr dhe na con tek ndertesa e re e aeroportit. Kur dola herën e fundit nga Shqipëria, kisha dalë nga ndërtesa e vjetër. Më kap një ndjenjë trishtimi. Trishtimi për një kujtim që nuk do e ritakoj më në realitet: vendi im duket i huaj.

Ndërtesa e re është si një hangar i madh. E thjeshtë. Policët e kontrollit të pasaportave qëndrojnë përballë nesh, të mbrojtur në kabina xhami.

Dalloj policen grua që më kontrolloi herën e fundit dhe zë radhë përpara kabinës së saj. Jap pasaportat tona dhe teksa ajo fut të dhënat në kompjuter përpiqem të shoh se sa ka ndryshuar nga hera e kaluar.

Eshtë rreth të dyzetave dhe flokët i ka lyer të verdha. Ka një fytyrë me ngërc, të errët dhe sytë me rrathë të zinj. Nuk i rezistoj sërish kurreshtjes për të kuptuar se cfarë halle ja kanë gdhendur vrenjtësinë në fytyrë. Ndoshta është lodhja nga kjo punë e mërzitshme që nuk të le të ngresh kokën.

Gruaja shkruan me dy gishta, me goditje të shpejta dhe të forta të tastierës. Nuk i lëviz asnjë muskul në fytyrën e zbrazur nga cdo lloj shprehjeje. Mbaron punë, na zgjat pasaportat, i hedh një sy tim biri, pastaj time bije që akoma fle, dhe lejon një buzëqeshje t’ja ngrohi fytyrën për pak sekonda; tërheq buzëqeshjen mbrapsht teksa hedh sytë tek unë dhe thotë: mirëserdhet. Unë largohem e kënaqur. Rigjetja e kujtimit të shkrirjes së polices përpara fytyrës së fëmijëve, ma bën më të ngrohtë këtë ndërtesë të re dhe të ftohtë aeroporti.

Afrohem tek rripi rrotullues dhe pres për valixhet. Teksa jam duke vrarë mendjen se si të transportoj valixhet me një femijë që fle në krah; një punonjës i aeroportit më afrohet dhe, me një ton babaxhani, më thotë të pres. Vjen pas pak castesh me një karrocë. Më ndihmon të ngarkoj valixhet dhe e shtyn karrocen deri tek dera; uron gjithë të mirat dhe largohet me tutje. E ndjek me sy nga mbrapa, me sy gati të mbushur me lot, psherëtij dhe drejtohem për tek prindërit që presin pak më tutje.

I qëmtoj me kujdes dhe dal në përfundimin se janë po ata të herës së kaluar; koha midis nuk ka lënë gjurmë tek ta. Teksa shoh lotët e mamasë kur merr në krahë dhe puth mbesën e re, teksa dëgjoj babanë të thotë, po sa je rritur more Jon, kujtohem se gjurmët e saj koha midis i ka lënë tek fëmijët. Dhe më kap përsëri trishtimi. I kushedisesahertë.

Peizazhe shqiptare

Nje grup te huajsh bejne nje udhetim mespermes Shqiperise. Dhe nuk harrojne te ndezin videon, dhe me shpejtesi motociklete, te fiksojne peizazhet shqiptare. Cikli dokumentar, i shfaqur se fundi edhe ne you tube, ka 9 pjese. Nga Jugu ne Veri, Shqiperia, edhe ne pamjet amatore dhe jostabile te ketyre videove, del nje vend qe te terheq me bukurite e saj. Nje reklame modeste per Shqiperine. Faleminderit Lars.

Me poshte dy fragmente:

Kalinka, kalinka (fund)

Pason nje heshtje. Perkthyesi pyet sallen ne se dikush kerkon te pergjigjet. Komshiu im ngrihet nga vendi dhe avash-avash i ngjitet skenes. Merr mikrofonin dhe flet me nje ze te drithshem, - Po, dime rusisht, dime kenget, historine. Ne qe jemi ketu ne salle dikur kemi studiuar atje.

Tenori merr nje leksion te shpejte historie. Kupton. Ngelet i shtangur dhe vendos te nderroje program. Zgjidhni, - i thote salles, - cfare doni t'ju kendoj. Ky eshte koncerti juaj.

Ne udhetuam me nje trojka, - bertasin ca. Kalinka, - bertasin te tjeret. Rrugeve te Petersburgut, - thote komshija ime. Tenori degjon nje cope here, kthehet nga grupi i orkestres, diskuton me ta dicka, kthehet perseri nga ne, merr mikrofonin dhe fillon:

Da, výkhodyit, pyeli mý zadarom,
po naprasnu notsh sa notshyu zhgli.
Yesli mý pakontshili so starým,
tak i notshi eti ataschli ...

Koha iken shpejt, ne kenduam per hiqgje
per hicgje i ndezem gjakkrat natepernate
Kur i mbaruam kohet e vjetra
Te gjitha ato nete u zhduken

Tenori ben me dore dhe i fton te gjithe te kendojne me te. Dhe keshtu bejne. Kendojne, pa ndrojtje, me duar te kryqezuar ne preher apo gjoks, mbeshtetur tek partneri. Dikush kendon me sy mbyllur. Dikush shoqeron me duar. Dikush fshin nje pike lot.

Ne rrugen e gjate
Nen driten e qarte te henes
Dhe me kete kenge
Tingujt e se ciles fluturuan shume larg
Dhe me kete instrument
Antike, me 7 tela
Qe ne ato nete
Me trazonte aq shume

Cfare kujtimesh perjetojne keta njerez ne kete moment? Ate entuziazem rinor teksa kapercenin kufij, kohe e kultura e i bente te dukeshin me te mire, me te bukur, me te dashuruar, unike? Netet capkene studenteske? Puthjen e pare? Largimin e detyruar? Dashurine lene pas? Ate kohe qe ka ngelur si reference e se bukures, ideales, te paperseritshmes? Realitetin me pas?

Melankonia ka pushtuar sallen, por edhe mua. Teksa ndjehem e perjashtuar nga historia e tyre, histori qe perpiqem ta imagjinoj teksa ndjej vibrimet e shpirtit te leshuar ne notat e kengeve; ndjej, se ajo qe luhet sot ne kete salle i kalon kufijte e nje koncerti.

Komshija ime ruse e nje kati me poshte, nje dite mori plackat se bashku me familjen dhe u largua per nje qytet verior. U larguan pak dite pasi une, femija, kisha harruar cezmen hapur ne orarin kur uji mungonte. Apartamenti yne, ore me vone, ishte permbytur i teri; ndersa apartamenti i sapolyer i komshijve poshte kishte shpalosur ne tavan dhe mure harta te vjetra te nje bote inekzistente.

Transferim, - me thane prinderit. Fjale qe nuk e kuptoja. Nuk i pashe me. Ne kujtesen time jane fiksuar vetem fytyrat e tyre dhe detajet e asaj mbasdite vere: prinderit e komshijte me kova e lecka tek hiqnin ujin pa fund, komshijte e hartave qe na moren per darke. Ishin njerez te mrekullueshem, psheretine prinderit kur kamioni u largua. Keshtu thone edhe tani, kur i kalojme afer pallatit te femijerise.

Rusen me vajzen e vetme nuk e levizen. E mbaj mend gjithmone te veshur me te zeza, duke mbajtur per dore vajzen qe i ngjan aq shume. Ishte shume e dashur me ne femijet dhe na jepte karamele, sa here qe kishte mundesi. Kur kalojme tani prane pallatit te femijerise, shkojme dhe e takojme.

Te dyja grate kishin vite pa asnje kontakt me familjet e tyre. Nuk dinin nese i kishin prinderit gjalle, semure apo vdekur. Nuk dinin asgje per vellezerit dhe motrat; ishin martuar apo kishin femije. Ishin familjet ku ishin lindur, rritur, edukuar e i kishin mbushur plot me dashuri qe ishin detyruar ta shkembenin me jeten pa probleme ne vendin e dashurive te tyre te reja. Si ja benin? Asnje telefon, asnje leter, asnje prekje?

Ishin te mira, te bukura, te duruara, pa paragjykime, - thote plot emocion i afermi im Y. - na bene njerez. I deshem tmerresisht shume, sepse ato na deshen ashtu sic nuk e dinim se mund te duhej njeriu. Dhe i mbushen syte me lot.

Salla eshte bere energjike. Njerezit jane cuar te gjithe ne kembe. Une perpiqem te rikthehem ne koncert e te kuptoj cka ndodhur. Jane tingujt e kalinkes. Me ben te buzeqesh energjia e salles. Papritur, kujtimet e trishtuara jane larguar dhe ajrin e ka kaptuar alegria. 60 vjecaret perplasin duart nen ritmin e kalinkes e kercejne lehtas para karrigeve. Askush nuk permbahet me. As tenori, i cili e ka lene skenen dhe ka ardhur prane nesh. Te gjithe kendojne dhe kercejne:

Pad sasnoyu, pad zelenoyu
spat' palazhýtye vý minya,
aida lyuli lyuli, aida lyuli lyuli,
spat' palazhýtye vý minya.

Nen pishe, nen pishen jeshile
Me shtri te fle
aida, Lyuli, Lyuli, aida, Lyuli, Lyuli,
me shtri te fle

Kalinka, kalinka, kalinka maya,
f sadu yagoda malinka, malinka maya.

Kalinka, kalinka, kalinka ime
ne kopesht eshte mana, manaferra ime

Vajze e bukur, e dashur vajze
Te lutem, me dashuro
aida, Lyuli, Lyuli, aida, Lyuli, Lyuli,
te lutem, me dashuro

Kalinka, kalinka, kalinka maya,
f sadu yagoda malinka, malinka maya.

Rusja me vajzen e vetme u kthye ne Rusi per te takur familjen pas hapjes se Shqiperise. Prinderit dhe motra i kishin vdekur. Gjeti vetem vellain dhe familjen e tij. Pas nje fare kohe, u kthye perseri ne Shqiperi ku vazhdon te jetoje edhe sot e kesaj dite ne pallatin ku une kalova femijerine. Nderkohe eshte bere gjyshe dhe e kalon kohen duke rritur nipin dhe mbesen.

Komshijte poshte meje jane vendosur ne Moske. Femijet ndoqen universitetin atje dhe jane rehatuar. Ajo gjeti vetem te emen gjalle. Prinderit e tij i vizitojne cdo vere.

I afermi im Y. vazhdon edhe sot e kesaj dite te na rrefeje per Irinen. Te cilen nuk e kerkoi.

Ndersa une, nuk mund ta harroj ate koncert ku kuptova se pas asaj historie te thate, plot heroizma e denoncime qe na servirej neper libra fshiheshin dashuri, dhimbje e fate njerezish per te cilat nuk fliste njeri. Nuk fliste njeri.

Kalinka, kalinka (1)

Ketu, bileten, - thote mikesha ime. - Mos harro, sot ne oren 18, tek teatri i Arteve. Dhe iken. Une shoh bileten: "Koncert i nje tenori te Operas se Moskes - koncert me kenge popullore ruse". Nuk jam shume e interesuar per muziken popullore, ne pergjithesi; por, ne Tiranen e plogesht artistikisht, bileta ne doren time behet shume terheqese. Eshte nje shfaqje e pareklamuar. Une nuk kam asnje lloj pritjeje. Nisem ne oren e caktuar drejt Fakultetit te Arteve, duke ju gezuar faktit qe kjo mbasdite, ne njefare menyre, u mbush me dicka.

Salla e Teatrit te Arteve, per cudine time, eshte mbushur plot. Mbushur me burra e gra, mosha e te cileve duket te jete rreth te 60ve. Eshte shume qete. Dicka e pazakonte, por e lidh me moshen e publikut. Njerezit hyjne ne salle, kerkojne vendet e tyre, i gjejne, pershendesin lehte fqinjet, ulen dhe fillojne i hedhin nje sy salles. Diku shohin te njohurit, pershendeten me nje buzeqeshje, levizje koke apo dore. Ciftet e pertypin kete informacion midis tyre. Rutine e zakonshme shfaqjesh. Hedh nje sy rreth e qark dhe gjej tek-tuk edhe ndonje moshatar. Nuk di c'te bej, te rri apo te iki por, vendos te rri.

Mbush edhe une kohen deri sa te filloje shfaqja me hulumtimin e salles. As e madhe, as e vogel; e ngrohte, intime. Hedh syte fqinjeve te mi; ne te majte nje grua me floke te shkurtra te ndara me vize majtas, buzet me pak te kuq. Veshur me pallto te gjate, fund te zi deri te gjunjet, bluze te bardhe, corape seta bezhe; ne krah nje cante dore lekure, ngjyre kafe me shkelqim. Me jep nje buzeqeshje te ngrohte dhe i kthehet bashkeshortit. Ne krahun tim te djathte nje burre, floket me pak onde, krehur si ne filmat e vjeter lart, duke lene te lire portretin e tij: ballin e larte, syte e zinj, hunden shqiponje dhe mjeker te shkurter. Mban nje pallto te zeze, poshte se ciles shquaj nje kostum te zi, te mbajtur mire. Nje burre i bukur. Teksa shquan ngulitjen e syve te mi, me leshon edhe ai nje buzeqeshje. Une drejtoj syte nga skena. Hapet sipari.

Spikeri prezanton tenorin rus; nje qenie e shkurter, e mbushur, flokezi dhe me mjeker. Eshte nje prezantim shume familjar, i thjeshte, pa shume temenara. Tenori ben nje pershendetje te shkurter dhe thote, me pak nervozitet, se sapo ka mberritur nga aeroporti. Na kerkon falje per nervozitetin e tij, ben nje lloj shkriftimi te trupit, dhe fillon.

Me pelqen muzika ruse. Eshte e ngrohte, melodioze dhe jofare e panjohur per mua. Perpiqem te kuptoj fjalet, te imitoj ne vetevete shqiptimin e fjaleve qe i kuptoj. Jane bere disa vjet qe nuk e perdor rusishten. E ndjej humbjen. Por, me entuziazmon njohja, rinjohja e fjaleve dhe shprehjeve ne kenge. Tenori ka ze te bukur. Kendon qarte. Edhe pse, te jep pershtypjen se ndihet i huaj ne ate skene; te jep pershtypjen se eshte duke pyetur veten se cfare jam duke bere ketu.

Aktivitetin e ka organizuar ambasada ruse, ne bashkepunim me shoqaten e miqesise shqiptaro-ruse; per te forcuar lidhjet midis dy popujve. Ndoshta, prandaj aktiviteti nuk ka terhequr shume publicitet. Ndoshta, sepse Rusia nuk eshte pjese e enderrave te se ardhmes te shqiptarit modern. Ndoshta, sepse carja e dikurshme, ka ngelur e tille.

Femijerine time e kam kaluar ne nje nga pallatet ne qender te Tiranes. Nje pallat, qe kishte mbledhur ministra, njerez te artit, pjesetare te nomeklatures. Te gjithe te perzgjedhur. Te tille jane edhe sot. Femijet e ministrave te dikurshem, jane ministrat e sotem; femijet e artisteve te dikurshem jane artistet e sotem. Poshte nesh jetonte nje funksionar i ministrise se mbrojtjes, me gruan e tij ruse dhe dy djemte. Dhe poshte tyre, jetonte nje ruse me vajzen e saj te vetme. Burri, shqiptar, kishte vdekur, nuk e mbaj me mend nga se. Ajo kishte vendosur te jetonte ne Shqiperi, me vajzen dhe kujtimin e tij. Ishin njerez te paqem, te sjellshem dhe te dashur. Ne kujtesen time kane ngelur copera ngjarjesh, me ta per ta, copera bisedash te prinderve apo komshijeve per ta mbi ta, bisedat me ta. Kishte dicka kurioze, terheqese tek keta njerez. Ishte arti i tyre i te jetuarit? Ishte fakti qe une ndjeja se femijet e tyre ishin ndryshe prej meje? Apo, ishte dashuria e vecante qe lidhte burrin shqiptar me gruan e huaj, dashuri kaq e adhuruar, kerkuar apo enderruar nga grate komshije?

Ishin shume ata qe vajten te studionin ne Rusi atekohe. Nje i tille eshte edhe i afermi im Y. Studioi ne Moske per inxhinieri dhe, ju desh te kthehej urgjent ne Shqiperi, ne vitin e fundit te studimeve, si te gjithe bashkeatdhetareve te tij. I marrin syte nje ndricim te cuditshem kur fillon dhe tregon per ate kohe. Per ballot, per njerezit, per jeten. E mbi te gjitha, per grate. Per Irinen, dashurine qe la pas. Irina - shtojzovallja, qe eshte bere pjesetari i peste i kesaj familjeje. Ishte nje ndarje pa rikthim, pa komunikim te metejshem. Ishte sikur te dy mos te kishin jetuar kurre, mos ta kishin njohur njeri-tjetrin kurre, mos ishin dashuruar kurre. I afermi Y., rifilloi nje jete tjeter me nje grua vendase e cila nuk u be kurre xheloze per Irinen e larget. Irina, u shnderrua ne nje lloj legjende, apo nje lloj posteri ku projektoheshe e kaluara, kujtimet, enderra, iluzioni.

Papritur ndjej nje tingull shume te njohur, fjale te njohura dhe ndjej ngrohtesine te me pushtoje.

Spi mladyenets, moi prekrasný,
bayushki bayu,
tikho smotrit myesyats yasný
f kolýbyel tvayu.

Fli, i miri im, i bukuri
Bajushki baju
E qete hena veshtron
Djepin tend

Ndjej zera te vijne mbrapa meje. Kthej koken dhe shikoj njerezit qe kendojne, me ze te ulet, gati duke peshperitur. Ciftet kane puthitur temthat dhe lekunden lehtshem nen ritmin e kenges.

Stanu skazývat' ya skazki,
pyesenki spayu,
tý-zh dremli, zakrývshi glazki,
bayushki bayu.

Do te te tregoj perralla
Do te te kendoj ninulla
Por ti duhet te rrish qete, me syckezat e tua te mbyllura
Bajushki baju

Zeri vjen e behet me i forte, arrin deri tek tenori e i behet nje kor. Tenori nderpret kengen. Publiku gjithashtu. Behet nje moment qetesie. Tenori kruan koken, therret perkthyesin dhe i thote dicka. Perkthyesi qesh pak dhe i pergjigjet dicka. Ne shohim doren e tij te tregoje drejtimin tone. Tenori krruan zerin, i afrohet mikrofonit dhe flet, - Jua thashe qe jam i lodhur. Kam ardhur drejt e nga aeroporti pa marre nje minute fryme. Por, nuk besoj se jam kaq i lodhur sa te mos kuptoj qe jeni duke kenduar se bashku me mua. Jam konfuz, - thote ai me nje sinqeritet femije, - me sqaroni ju lutem, nga i dini fjalet e kesaj kenge. Une, nuk e dija se ku ishte Shqiperia deri kete minute. Cfare vendi eshte ky, flitet rusisht ketu?

Delja e zese mes nesh (versioni i plote)

... ose meditime dhe hallakatje neper rrugicat e Zürich-ut dhe te frikes njerezore.

Eshte e pamundur te ecesh rrugeve te Zürich-ut dhe te mos ndeshesh premtimin per ca siguri me shume te Partise Popullore Zvicerane (SVP). Premtimi jepet figurativisht ne pamjen e tre deleve te bardha dhe nje dele te zeze. Dy dele te bardha rrine te terhequra mbrapa, me nje qendrim e sy qe tradhetojne nje deshire te fshehur, nje deshire te plotesuar nga delja e trete e bardhe, delja e guximshme, e cila, me sy e buzeqeshje paksa capkene, nxjerr me shkelma jashte territorit te deleve te bardha nje dele te zeze.

Kush eshte delja e zeze?

Ne boten e kafsheve, delja eshte nje nga kafshet me paqesore. Barengrenese. E urte. Blegerimat i ka me ket e me intonacion te pademshem. I pranon femijet ta perkedhelin e t'i japin per te ngrene. Edhe kur te afrohet, thjesht, do te te ndjeje eren. Nuk ankohet kur e zhvesh lakuriq. Dhe ca me pak kur e con ne therrtore.

Qe, pikerisht, delja e zeze behet metafore dominante e fushates se zgjedhjeve te SVP, qe metafora e deles se zeze kalon nga shekulli ne shekull, qe metafora e deles se zeze ekziston edhe ne epoken e WWF dhe te partive jeshile, e mbi te gjitha: qe metafora e deles se zeze funksion dhe sot, eshte jashtemase interesante.

Historia e metafores i ka rrenjet diku ne lashtesi. Ne koherat kur njerezit leshin e deles e kishin burim te rendesishem jetese. Leshi i qethur, lahej, rrihej, perpunohej neper ca ingranazhe primitive e pastaj ngjyrosej per te krijuar ylberin. Vlera e deles se bardhe matej me kilot e leshit ngjyre ylberi qe shitej. Njeriu i thjeshte i gezohej deles se bardhe. I gezohej cdo deleje te bardhe qe pillte dele te bardha. Sepse, nuk kishte dite me te hidhur per njeriun e thjeshte sesa dita kur delja e bardhe sillte ne jete nje dele te zeze. Cfare te bente njeriu i thjeshte me leshin e zi? Cfare te bente njeriu i thjeshte me delen e zeze, qe pervecse ca kile mishi nuk e perdorje dot per asgje tjeter?

Mos te te rente delja e zeze, duhet te kene mallkuar njerezit e lashte, teksa perpiqeshin ta zhduknin delen e zeze nga tufa pa e lene te behej riprodhuese, duke realizuar keshtu selksionimin e pare artificial. Por delja e zeze kthehej perseri, ashtu sic edhe nje femije plangprishes ne nje familje te qete, solide, qe beson ne zot e shkon rregullisht ne kishe. Delja e zeze - femija plangprishes: dy mallkimet e njeriut te thjeshte.

Delja e zeze - femija plangprishes dy bashkeudhetare besnike te njeriut. Deri ne koherat moderne: Delja u kolektivizua ne ferma te medha te kontrolluar nga nje grusht njerezisht. Njeriu zbriti ne qytet te perpunonte leshin e deles ne fabrika, me mitin e deles se zeze ne koke. Me femijen plangprishes ne shtepi.

Kush eshte delja e zeze? Der Ausländer! I huaji. Zvicra ben pjese ne vendet ku te huajt perbejne 21% perqind te popullsise. Ne kete 21%, dhe respektivisht edhe nen termin i huaj, futet si azilanti qe preku token dje, ashtu edhe nje femije i lindur sot, familja e te cilit jeton ketu prej dy gjeneratash (afersisht 50 vjetesh). Te lindesh ne Zvicer nuk te ben automatikisht zviceran. Ashtu si dardha bie nen dardhe, edhe zvicerani bie nen zviceran.

Nen termin i huaj, dhe ne 21%, futet CEO-ja e bankave zvicerane dhe pastruesja ilegale e shtepive, akademiku gjerman dhe shitesi shqiptar i droges, Tina Turner dhe gruaja anonime me ferexhe te zeze.

Por! I huaji - dele e zeze nuk eshte Tina Turner. Nuk eshte gjermani. Nuk eshte as edhe italiani dhe portugezi. Keta ishin dele te zeza dje. Sot, delja e zeze eshte kryesisht shqiptari, turku e, me raste, edhe serbi. Sot delja e zeze eshte myslimani. Kjo nuk thuhet haptasi. Kete nuk e kupton gjermani, as amerikani, bile as edhe italiani. Por, kete te vertete e dime te gjithe ne qe jetojme ketu.

Problemin "Delja e zeze" nuk e gjeta ne mes jush. Ate e solla une! I huaji i kultures se luftes, i kultures se burrave te forte, krenare e macho, i kultures se gruas se shtypur, i kultures se fese intolerante.

Le te flasim me faktet e SVP*:

Qe prej 1954 numri i te rinjve te gjykuar per akte dhune eshte dhjetefishuar. Kontributi kryesor ne kete mase dhune i referohet te rinjve ausländer (te huaj) apo ausländerve te atdhesuar.

Keta te rinj krijojne probleme te medha per Zvicren dhe institucionin e shkolles. Stacionet e trenave jane kthyer ne bastione te bandave te ausländerve te rinj te cilet prishin e ndotin mjedisin, bejne tregeti droge apo e konsumojne ate, ngacmojne apo kercenojne kalimtaret. Udhetimi pa bilet ne trena, tama dhe autobuze eshte kthyer ne nje te drejte. Perdorimi i thikave, i grushteve, garat e makinave jo vetem jane bere kercenyese per vendasit por po sherbejne edhe si nje model i keq per te rinjte zvicerane.

Numrin e madh te ausländerve (21%) nga kultura te huaja e ndjen shkolla. Trupa mesimore ndihet e pafuqishme. Numri i punonjesve sociale ne ndihme te tyre sa vjen e rritet, pa efekt. Shkolla jone nuk ka nevoje te beje programe te vecanta per cdo grup etnie apo besimtaresh. Ligjet e Zvicres jane te njejta per te gjithe. Edhe krimi me i vogel duhet te denohet. Toleranca zero. Dhuna ne oborret e shkolles te ndalohet me prezencen e policise. Te rinjte qe kapen ne akte dhune, duke perdorur apo tregetuar droge te gjykohen pa meshire. Te cohen ne institute riedukimi. Ata qe nuk permiresohen te largohen nga vendi se bashku me familjet e tyre.

Mekatet e shqiptareve

SVP foli me ze te larte ato qe, pakashume, fliteshin e diskutoheshin ne tryezat e shume familjeve zvicerane, ne tryezat e birres dhe kafes, pavaresisht nga parapelqimet politike te bashkebiseduesve. Eshte fakt qe shumica e emigranteve qe jetojne ne Zvicer jane njerez qe respektojne pergjegjesite dhe te drejtat qe ju kane rene per pjese. Eshte fakt qe shumica e emigranteve ne Zvicer jane njerez punetore, te ndershem qe, ashtu si edhe vendasit, jetojne e punojne duke respektuar veteveten dhe tjetrin. Por eshte fakt qe ne kete vend eshte edhe ai, emigranti tjeter. Emigranti i mekateve. Femija plangprishes. Delja e zeze. Dhe ky femije plangprishes, kjo dele e zeze ka nje emer te pervecem. Quhet jugo! Por me shpesh "shciptar"!

Termi "shciptar" eshte nje term i ri qe po qarkullon ne oborret e shkollave dhe shenon nje hap te ri: ate te specifikimit, te dhenies se nje pergjegjesie direkte nje grupi te caktuar brenda bashkesise heterogjene te jugove, emer i perdorur per te karakterizuar grupin e madh te te ardhurve nga republikat ish-jugosllave. Fillimisht, fjala Jugo krijonte ne mendjen e njerezve harten e gjithe ish-Jugosllavise, me pas vetem ate te Serbise dhe Malit te zi, pak me pas vetem ate te Kosoves. Ndersa tani, gjerat thuhen ne emer te pervecem.

Ardhja masive e shqiptareve nga trojet e Kosoves ne Zvicer, pasoje e gjenocidit serb dhe bombardimeve te Natos, shenon nje dukuri te re ne historine e emigracionit ne Zvicer. Deri ne kete moment te huajt kerkoheshin dhe seleksionoheshin nga Zvicra per te mbushur vendet e punes qe popullsia vendase nuk i mbushte dot. Ndersa Shqiptaret erdhen teksa perpiqeshin te shpetonin koken. Benin pjese tek i ashtuquajturi emigracion politik. Me perpara se shqiptaret, emigracionin politik ne Zvicer e kishin aplikuar kurdet dhe tamilet. Por asnjeri nga keto dy grupe nuk e pati dhe as e ka madhesine e grupit te shqiptareve: 150 mije.

Emigracioni politik i shqiptareve i viteve '90 eshte i lidhur me emigracionin ekonomik te viteve '70 - '80. Ne kete periudhe kohe, Zvicra, pas mbarimit te burimeve njerezore te ofruara deri atekohe nga Italia, Spanja dhe Portugalia, ju drejtuar Republikes se Titos. Te paret shqiptare dhe slave qe erdhen ne Zvicer ishin punetore te kualifikuar dhe, bilebile, me diploma universitare dhe quheshin sezoniere. Sepse punonin me sezone. Ishin pak a shume ne nje gjendje tranzite. Vetem me nje kembe. Vinin per te punuar por pa familje. Politikat zvicerane te asaj kohe e gjeten si shume luksoze politiken e ndarjes, sepse ishte nje politike qe nuk donte asnje lloj financimi, asnje lloj investimi, ishte nje politike qe donte ta kishte gjithmone te hapur opsionin per t'ua mbyllur deren kur keta te mos ju nevojiteshin me. Emigrantet sezoniere dhe familjet e tyre, megjithate, nuk duket t'i kete shqetesuar fakti qe jetonin te ndare per intervale te gjata kohore. Ndoshta, sepse tek ky lloj emigracioni kishin gjetur nje zgjidhje, te vetmen zgjidhje te mundshme. Ndersa ne Kosove sistemi shkollor dhe ai ekonomik u shkaterruan gjate viteve '80-'90, sezonieri u be i vetmi burim te hollash. Sezonieri ftoi vellain, vellai kunatin, e keshtu gati cdo familje dergoi dike per te fituar parane e per te financuar familjen e madhe te lene mbrapa pa pune e pa mundesi per t'u shkolluar.

Te paret qe erdhen ne Zvicer ne vitet '90 ishin familjaret e sezoniereve. Pastaj, kur situata eskaloi, erdhen te afermit e tyre, te afermit e te aferme dhe te afermit e ketyre te fundit. 150 mije.

Papritur e pakujtuar njerezit e ardhur ishin te pranishem kudo. Te rinj te veshur ndryshe, qe silleshin ndryshe, flisnin ndryshe, burra dhe gra me kode te tjera komunikimi. Familjet e medha u vendosen se bashku ne te njejtin lokalitet dhe vazhduan jeten e tyre normalisht si me pare. Komunikimi i bujtesit dhe mikepritesit, ne nivel personal, u mjaftua vetem me nje minimum formalitetesh. Ne nivel shoqeror, komunikimi nuk e tejkaloi formulen e bujtesit viktime dhe mikpritesit te detyruar t'i sherbente ose ta linte rehat viktimen. Bujtesit e perkufizuan veten si "Ne", ndersa mikpritesi u trajtua si "Ata", "I huaji". Mikepritesi leshonte buzeqeshje miresjelljeje dhe ja linte zgjidhjen kohes.

Problemi i pare qe pluskoi mbi uje ishte gjuha. Per bujtesit, ndoshta, ka qene e paqarte se cfare rrjedhje do t'ju merrte jeta: ne se do rrinin apo do shkonin. Ndersa lufta vazhdonte, dhe ata e ndiqnin ate nga ekranet e televizoreve dhe telefonat, femijet u futen ne shkolla dhe te rriturit duhet te fitonin buken e gojes. Rroga e sezonierit qe kaq mire i kishte ruajtur ata nga mizerja ekonomike ne atdhe, ketu, ne atdheun e ri ishte e pamjaftueshme.

Futja e femijeve ne shkolla solli konfrontimet e para. Bujtesi nuk paraqiti ndonje interes te madh per shkollen e femijes. Ne shkolle paraqitej vetem atehere kur ishte i detyruar. Jo rralle, alternativa e vetme ngelej vizita e shkolles mikepritese tek bujtesi. Ky mosinteresim per shkollen ishte i njejte edhe per gjuhen. Prinderit nuk e pane te arsyeshme te investonin ne gjuhen e tjetrit. Keshtu qe, papritur e pakujtuar, shkolla qe notonte ne ujera te qeta deri ne tash, filloi te ndeshej me nje grup te vecante nxenesish: nxenes qe as nuk e flisnin gjuhen, as e mesonin ate; te paafte per te ecur me ritmet e klases, por edhe pengese per ritmin e klases. Papritur e pakujtuar, shkolla filloi te kishte te bente me nje kategori prinderish qe nuk e flisnin gjuhen; nuk interesoheshin ta mesonin ate, nuk i nxisnin femijet te mesonin gjuhen; por as edhe lendet e e tjera, qe nuk kishte interes per shkollen; qe nuk donte te merrte pjese ne problemet e shkolles, nuk e djente veten pjese te zgjidhjes. I ngushelluar ne identitetin e viktimes, bujtesi e konsideroi jodashamirese perpjekjen e shkolles per ta bere pjese te saj. Shkolla u mundua ta zgjidhi vete problemin dhe financoi klasa te vecanta, ku keta femije dergoheshin pasmesimit te mesonin gjuhen, por edhe mesuese shtese qe i ndiqnin e i ndihmonin keta femije gjate ores se mesimit.

Papritur e pakujtuar, ne shkolla filloi te shfaqej nje fenomen i ri, i panjohur per shoqerine e qete Zvicerane. Fenomeni i dhunes. Ne nje fenomen te tille, rolin paresor e kishte, mbi te gjitha mentaliteti i sjelle me vete, se burri njihet nga fortesia. Bujtesit nuk ja pertonin te gjuanin e provokonin bashkemoshataret e tyre. Te cuditur e te konfuzuar me paaftesine e vendasve per te reaguar po me dhune, ky brez u mjaftua me shpjegimin qe tjetri ishte kot fare dhe e meritonte drurin. Ketu, ne jo pak raste, nje ndikim fatal pati edhe familja, e cila tregimet mbi dhunen i konsideroi si vertetim se femija i tij ishte per dicka, se femija i tij ishte i forte dhe jo qullac, se femija i tij ishte tjeter nga femija i mikepritesit. Jo ne pak raste, ishte familja qe femijes, si zgjidhje te problemeve, i ofronte dhunen.

Te huajt e rinj filluan te beheshin shpesh e me shpesh subjekt i diskutimit midis njerezve. Shumicen e kohes me ze te ulet dhe me nje ndjenje faji. Tek-tuk degjohej ndonje ze i larte, qe shuhej shpejt nga veshtrimet kritike si te vendasve ashtu edhe te te ardhurit. Por problemet ishin aty. Zgjidhjet akoma jo.

Ne nje atmosfere te tille, kur ke ndjesine se dicka po ndodh por nuk e perkufizon dot se cfare dhe se cfare mase ka, vjen iniciativa e disa NGO per te financuar ne ngritjen e nje rrjeti kontakti per Shqiptaret e Kosoves. Keto rrjete kontakti do t'u sherbenin kosovareve per t'u informuar per vendin e ri, per te kerkuar ndihme se si te orientoheshin ne vendin e ri; si te zgjidhnin problemet, si te kerkonin pune; te mesonin gjuhen e vendit te ri por edhe te tyren. Kostoja e ketij projekti disa dhjeteramijera franka, asgje per nje kanton te pasur si Zürich-u.

Ne nje demokraci popullore si zvicerania, cdo lloj financimi kalon perpara popullit dhe gjykohet prej tij. Gje qe do te thote: cdo lloj projekt shoqerohet me nje fushate reklamuese pro dhe kundra. Qe te huajt e rinj kishin nevoje per nje rrjet kontakti duhet t'u jete dukur organizatoreve si gjeja me e vetekuptueshme per t'u bere ne situaten e dhene. Nje nga ato gjerat e vetekuptueshme per te cilat, bile, nuk eshte nevoja te shpjegohesh. Nje nga ato gjerat e vetekuptueshme per te cilat nuk ka perse te investosh ne reklamim. Vetem se, atehere ndodhi cudia!

Boshllekun e reklames se NGO e mbushi reklama e kundershtarit me emrin SVP. Nje reklame e nje lloji te ri. E panjohur me pare. Nje reklame agresive. Nje reklame qe luante ne zonen gri. Nje reklame qe i kapi te papergatitur te gjitha NGO-t dhe partite e spektrit te mesem dhe te majte zvicerane. Reklama e SVP ishte ndertuar me nje koncept te njohur ne marketing: mesazhi i reklames duhet te dominoje, cdo gje tjeter eshte e parendesishme. Koncepti i mesazhit duhet te jete i tille qe te mos kaloje pa u vene re, t'u ngulet automatikisht njerezve ne koke, t'u ngulet e te mos t'u shqitet; te mos t'u shqitet ne menyre te tille, qe edhe nese njerezit nuk e kishin ndermend te mendonin per te; te mendonin per te keshtu sic te pelqen ty, tani do ta mendojne. Ne se nuk do ta mendojne tani, do ta mendojne kur te degjojne komshiun te ankohet per femijen e rrahur, do ta mendoje kur te degjoje gruan-mesuesen e frustruar nga i huaji, kur te degjoje per krimin e te huajit, kur te degjoje per gruan apo vajzen e keqtrajtuar te te huajit, kur te lexoje gazeten e mbushur me problemet e te huajit, kur te lexoje koston e rritur te asistences sociale. Dhe mesazhi dominues i reklames se SVP-se ishte i thjeshte, i qarte, i pakomplikuar ne permbajtje, i shkurter per t'u mbajtur mend, i paneglizhueshem sepse armiqesor: Shqiptaret e Kosoves - Jo! Rrjeti i kontaktit i palexueshem!

Fitorja e SVP-se, ashtu sic edhe fushata e saj, ishte nje shok. Reaksioni i menjehershem. E majta, kristianet, jeshilet, te gjitha NGO akuzuan SVP per mbjellje racizmi. Rekama "Kosovo-Albaner: Nein!" perfundoi ne dyert e gjyqeve. Ndersa i huaji u ndje dy here viktime: nje here viktime e serbit dhe nje here viktime e zviceraneve.

SVP ne reklamen e saj nuk diferenconte kriminelin, por nje grup te tere te huajsh, shqiptarin. Shqiptaret, nga ana e tyre, u perjashtuan nga financimi i rrjetit te tyre nga vota e shumices. Ndersa SVP me fushaten e saj e reduktoi gjithe grupin e shqiptareve ne figuren e nje njeriu te vetem, nje te huaji qe nuk duhet ta financojme se boll probleme na ka shkaktuar; shqiptari i reduktoi gjithe zviceranet ne figuren e nje individi teresisht armiqesor ndaj te huajve ne pergjithesi, dhe shqiptareve ne vecanti.

Te ndodhur para nje fakti te tille, e majta ndermori nje sere projektesh qe synonin te kompensonin per financimin e humbur te rrjetit te kontaktit, e te ndihmonin keshtu ne integrimin sa me shpejt te te huajve. Me te njejten energji, e djathta u perpoq te minimalizonte cdo lloj investimi ne projekte integrimi. E majta, investimin e perqendroi; si edhe me pare, ne kurse gjuhesh per rinjte, per grate; investime per ndihmese gjate mesimit. I huaji qeshte paksa, dhe nganjehere i ndiqte e nganjehere jo. SVP tregonte me gisht joefikasitetin e integrimit dhe investimin e hedhur kot. Populli filloi t'ia mohonte te huajit dhenien e pasaportes.

Problemet nuk u zbuten. Perkundrazi filluan te rriten. Numri i te papuneve filloi te shtohej. Nese ne fillim ne rradhen e asistences ishin prinderit dhe te rriturit qe sapo kishin ardhur nga Kosova, tani rradhes i ishin shtuar edhe ata te rinj qe po mbaronin shkollat me kualifikim shume te keq. Keta te rinj perfaqesonin ate brez te pafat qe ju bashkangjiten shkolles zvicerane ne me te rruges dhe integrimin ne shkolla e paten shume te veshtire. Shume familje filluan te jetonin me asistence. Me ndihmen sociale mund te jetohej mire dhe, bile, mund te investohej ne riparimin e shtepive apo ngritjen e nje te reje ne Kosove. Me ndihmen sociale mund te ndihmoheshin ekonomikisht edhe ata pjesetare te familjes qe kishin mbetur ne Kosove. Persa kohe burimi i ndihmes sociale rridhte, kjo kategori njerezish nuk gjente asnje lloj motivimi per te punuar (per tjetrin), e keshtu qe as perpiqeshin te gjenin pune e as te kualifikoheshin. Problem filloi te behej edhe ajo kategori njerezish qe kishin kuptuar se me pensionin e invalidit mund te jetonin me mire se duke punuar. Kjo lloj kategorie njerezish kishte zbuluar tregun e traumave te luftes. Mjeke zemermire qe jua besonin keto trauma e ua dokumentonin neper dokumenta mjekesore gjendeshin gjithmone. Por, problemi me i madh, ishin brezat e rinj. Te pamotivuar nga prinderit per te mesuar, te mbyllur ne klanin e tyre familjar, te mbyllur ne grupin e tyre etnik; te konfrontuar me bollekun dhe prosperitetin e moshatareve te tyre vendas; perballe nje armiqesie gjithnje e me te hapur; ky brez ju dorezua agresioneve. Grupe te rinjsh qe dalin neper stacione trenash e ngacmojne vendasit, qe rrahin moshataret e tyre e u vjedhin telefonat, ipodet dhe leket, u bene dhe jane deri me sot, tema e dites.

Jo vetem propaganda e SVP ndihmoi ne ngritjen e imazhit te te huajit si nje qenie e vetme qe krahet e gjata po i shtrinte kudo, duke bere krime; vjedhur, prishur qetesine. Edhe vete i huaji e ndihmoi kete imazh. Ne vend te dallonte kriminelin ne mesin e tij, ne vend te distancohej prej tij, ai u paraqit si perfaqesues i popullit te tij dhe cdo kritike e konsideroi nje atakim popullit te tij. Me nje qendrim te tille hermetik, i huaji e izoloi veten nga vendasi dhe u ndje perfundimisht nje viktime. Zerat kritike brenda grupit u demaskuan si armiq te popullit ose zgjodhen anonimitetin. Dhe keshtu vazhdon edhe sot.

Perkufizimi i te huajit

Ne se femija jone eshte plangprishes, cfare bejme me te? Tre alternativa. Perpiqemi te komunikojme, vazhdojme te komunikojme me shpresen se nje dite fjala jone do kete efekt sherues, ose koha do beje te veten. Nuk komunikojme dhe jetojme si dy jete paralele nen te njejten cati, duke vuajtur moskomunikimin. E nxjerrim perjashta me shpresen se nxjerrrim jashte problemin dhe vuajme aktin brenda nesh, duke krijuar keshtu nje problem te ri, te heshtur, qe na helmon shpirtin e dikur, ndoshta, na ben te fillojme te pyesim integritetin tone moral. Ky eshte femija jone; e kemi mbajtur ne bark, e kemi rritur me qumeshtin e gjirit, i kemi ndejtur tek koka kur ishte me temperature e dhimbje; kemi jetuar me te dhe problemet e tij cdo minute te jetes sone. Eshte femija jone. Dashuria per te me e madhe se sa dashuria per egon tone. Njehere ne jeten tende - pergjithmone aty; nuk e kthejme dot mbrapsht. I huaji nuk eshte femija jone, edhe pse jeton nen nje cati me ne.

I huaji nuk eshte as femije i adoptuar. Femijen e adoptuar e deshem ne, e kerkuam; e zgjodhem per t'i bere te gjitha sherbimet qe i kishim menduar per femijen imagjinar te barkut tone. Njehere ne jeten tone - pergjithmone aty. Nuk e kthen dot mbrapsht. I huaji nuk eshte femija jone i adoptuar.

Stefan, nje i ri i emancipuar zviceran dhe mik i imi, e perkufizon te huajin si nje mysafir, qe te vjen ne shtepi dhe sillet si mysafir: te respekton ty si mikprites, rregullat e tua, traditen tende, kulturen tende. Edhe une, - thote Stefan, - kur shkoj diku tjeter ju pershtatem rregullave te vendit mik. Kjo eshte rruga! Ai nuk eshte i vetmi qe mendon keshtu.

Ne syte e mi, nje mysafir nenkupton nje gjendje te perkoheshme, tranzicioni. Nje mysafir vjen dhe iken - prandaj eshte mysafir. Nje i huaj vjen jo per te ikur prape, por per ta bere vendin e ri vendin e tij. I huaji vjen ne shtepine e re per ta bere ate shtepine e tij dhe te femijeve te tij. I huaji eshte nje njeri me shume qe i bashkangjitet popullsise vendase per te ecur me te me tutje e per te permbushur funksionin qe ky brez ka per te permbushur. I huaji, se bashku me vendasin, ndertojne trashegimine per brezin qe vjen.

I huaji nuk eshte mysafir - ndoshta ishte i tille ne fillimet e veta kur akoma nuk e kishte te qarte fillin e jetes se tij. Por ai e humbet kete status ne momentin qe ai vendos te rrije ne vendin e ri. Konsiderimi i te huajit gjithmone si mysafir, edhe kur ky ka dekada qe jeton ne vendi ne ri, eshte nje akt distancimi; nje perpjekje per ta lene ate jashte jetes tende, margjinalizuar ate. Eshte nje perpjekje per te mos i ndare te gjitha hapesirat e shtepise tende me te, ato me te mirat te takojne ty; nje perpjekje per t'ia refuzuar trashegimine. Eshte nje akt percaktimi hierarkish, pushtetesh. Nje akt pabarazie. Kjo nuk eshte rruga!

Identifikimi me grupin eshte gjithmone nje akt distancimi. Edhe per te huajin. Ne se ky kerkon qe tjetri ta shohi si nje grup etnik ai ka kerkuar te mos jete pjese e tjetrit. Ai ka kerkuar te jete ndryshe. Ka kerkuar te jete mysafir dhe ta trajtojne si te tille. I pabarabarte. Me i mire se tjetri. Kjo nuk eshte rruga!

Eshte pikerisht pozicioni permanent si mysafir i te huajit shpjegimi i shume veprimeve apo mosveprimeve politike.

Partite e majta zvicerane, pervecse nje interesimi siperfaqesor, nuk i kane futur te huajt dhe interesat e tyre asnjehere ne programet e tyre. Socialdemokratet gjenden sot ne ate faze ku ata, praktikisht, kane humbur bazen e tyre historike: punetorin. Zhvillimet e reja, sidomos emigracioni masiv i viteve te fundit, ka zevendesuar punetorin zviceran me ate te huaj. Bazen e socialdemokrateve sot e perbejne kryesisht mesuesit, edukatoret, punonjesit sociale, dhe jane interesat e ketij segmenti te shoqerise qe percaktojne edhe programin e partise: edukimi dhe punesimi i te rinjve. Baza e kesaj partie eshte ajo qe ka konfrontimin me te madh me delet e zeza. Ne menyre fare irracionale, edhe pse problemet e konfrontimit te medha, ky segment i shoqerise zgjodhi gelltitjen e problemeve, peshperitjen e tyre me ze te ulet ne vend qe t'i tregonte ato me gisht, t'i diskutonte me ze te larte e t'i zgjidhte ato. Vetedija historike si parti qe mbron te dobetin, frika e te perkufizuarit si political incorrect, plogeshtia qe shoqeron mireqenien, perqendrimi ne vetevete, paaftesia per te pare jashte ideologjise, paaftesia per t'u konfrontuar me probleme e zgjidhur ato, jane vetem disa shkaqe qe shpjegojne irracionalitetin.

Partite e djathta, tek mysafiri dhe heshtja e te majteve, gjeten minieren e arit. Sidomos SVP, dikur parti e fermereve. Epiqendra e levizjes ishte ne degen e Zurich -ut ku u takuan ne vendin e dukur dhe ne kohen e duhur dy figura politike: Christoph Blocher dhe Christoph Mörgeli. I pari, manjat industrialist, nje nga njerezit me te pasur te Zvicres, zoteruesi i firmes kimike EMS. I dyti, historian dhe dozent ne Universitetin e Zürich-ut. Ajo qe i bashkoi te dy ne nje kokteil eksploziv duhet te kene qene ambicionet dhe plogeshtia e skenes politike zvicerane. Dhe nje nuhatje shume e mire. Sepse te dy kishin nuhatur ate dickane akoma te padukshme, qe po nxehej ne heshtje, por nuk kishte filluar akoma te ziente: armiqesine ne rritje midis vendasit dhe te huajit. Kishin nuhatur biznesin fitimprures me delen e zeze. Kosovo-Albaner: Nein! ishte testi per te provuar strategjine. Dhe nuk u zhgenjyen. Brenda nje 10 vjecari, SVP arriti te shnderrohet ne nje nga partite me te medha, te rrembeje ne bazen e vet jo vetem fermerin por edhe vendasin e frikesuar. Brenda nje 10 vjecari SVP arriti te fuse Blocher-in (Christoph) ne qeveri, duke e rritur numrin e saj te perfaqesimit ne qeveri ne 2**. Brenda nje 10 vjecari SVP ka sjell nje turmoil ne skenen politike zvicerane te hutuar dhe po nxjerr jashte qeverise parti tradicionale. Po i jep qeverise nje kthese nga e djathta. Delja e zeze ishte per SVP alibija per nje diskretitim te plote te se majtes: sulmi ndaj institucionit social, institucionit te invalidit, rritje e prezences se policise, ashpersim ligjesh, zvogelim i metejshem i shtetit.

Mysafiri eshte mysafir, dhe ne rast se ai nuk di te sillet e ka vendin jashte shtepise sime! - kjo eshte menyra se si SVP-ja e interpreton fushaten e saj te deles se zeze. Edhe pse provokuese grafikisht, mesazhi tingellon llogjik. Te huajt kriminele Zvicra eshte perpjekur edhe me pare t'i nxjerre perjashta, sidomos ata qe nuk kishin arritur te merrnin leje te perhershme qendrimi. Vetem se, ne fushtaten e tyre te deles se zeze SVP shkon nje hap me tutje, gje qe grafika nuk e tregon: kerkon te nxjerre perjashta cdo te huaj kriminel apo te pandreqshem, por edhe familjen e tij; sepse familja eshte pergjegjese per edukimin e keq te kriminelit. Kerkon te nxjerre perjashta te huajin dhe familjen e tij edhe kur keta kane fituar lejen e qendrimit. Edhe kur keta kane marre pasaporten Zvicerane.

Po perpiqem te imagjinoj familje te tilla. Le te marrim familjen e Besimit. Kjo eshte nja familje tipike, e gjen me shumice. Besimi eshte 17 vjec, shume keq ne shkolle; kohen e lire e kalon me grupin e tij, si moshatare nga Kosova apo Ballkani; here tek parku, here tek kisha, e here tek stacioni i trenit. Ca nen efektin e hormoneve te pubertetit, ca nen efektin e frustracionit (pa shkolle, pa te ardhme, pa enderra, pa identitet); ca nen efektin e pijes, ca nen efektin e dinamikes se grupit; Besimi qe ne shtepi sillet mire e me respekt, vjedh e rreh 15 vjecaret zvicerane, nganjehere edhe burra qe kalojne per hall ne ate ore te dites ne ate vend ku gjendet edhe Besimi me banden e vet; demton makina e mbase, vjedh edhe shtepi. Besimi ka ne shtepi nenen qe nuk punon e qe nuk ja ka ndjere njeri zerin, babain, burre i ndershem, qe rropatet tere diten per te siguruar nje minimum ekzistence; dy motra, njeren 14 e tjetren 10 vjecare, te dyja shembullore e me nota shume te mira ne mesime. Familja jeton prej 10 vjetesh ne Zvicer, prinderit sapo kane marre me ne fund lejen e qendrimit. Ne nje nga aventurat e tij te shumta Besimin e kap policia. Kjo nuk eshte hera e pare. Ne se ligji i SVP do te pranohet, ky moment do te duhet te perkthehet si momenti kur familja e Besimit: nene, baba, dy motrat dhe Besimi vete duhet te largohen nga Zvicra; sepse kane deshtuar ne edukimin e femijes se tyre, sepse kane deshtuar te jene mysafire te mire.

Delja e zeze brenda nesh

Zgjidhja e SVP irriton. Sepse te kujton deportimet e armikut te klases dhe familjes se tij ne sistemet totalitare. Te irriton sepse fajin dhe denimin e shperndan edhe tek individe qe nuk kane bere krime, qe jane mysafire te mire, qe perpiqen te jene mysafire te mire.

Zgjidhja e SVP te ben te shtrosh pyetje. Ne fillim, delja e zeze ishte i huaji - kriminel. SVP kerkon qe statusin e deles se zeze t'ja japi gjithe familjes ku eshte ngjizur ky individ. Po neser? Kush do jete neser delja e zeze? Grupi etnik, kultura ku kjo familje ka rrenjet e veta? Cfare krimesh do te katalogohen si te mjaftueshme per te percaktuar te huajin si dele te zeze? Ku do ja veme kufirin tolerances tone? Po frikes?

Une nuk kam zgjidhje te karakterit teknik per te ofruar. Por une mendoj, se zgjidhja eshte tek koncepti "Bashkeudhetar". Ne momentin qe i huaji ka zgjedhur ta beje vendin e ri vendin e tij, ai ka vendosur te behet bashkeudhetar me mikepritesin. qe i huaji ka zgjedhur ta beje vendin e ri vendin e tij, ai ka vendosur te behet bashkeudhetar me mikepritesin. Ne momentin qe mikepritesi ka vendosur ta pranoje mysafirin te rrije e jetoje ne shtepine e tij, ai ka pranur te behet bashkeudhetar me te. Koncepti "Bashkeudhetar" eshte nje koncept qe shuan cdo lloj hierarkie. Eshte nje koncept qe i ndan te drejtat dhe pergjegjesite njesoj per te gjithe. Eshte nje koncept qe nuk te lejon te fshihesh pas kartes se mysafirit e ta perdoresh ate per t'ju shmangur pergjegjesive e kerkuar vetem te drejta. Eshte nje koncept qe nuk te lejon te kapesh pas kartes se mikepritesit e t'ua mohosh pergjegjesite dhe te drejtat mysafirit. Bashkeudhetar eshte nje koncept qe kerkon qe sistemi i ligjeve te veproje njelloj si mbi mysafirin ashtu edhe pritesin. Eshte nje koncept qe do te kerkonte nje rishikim te politikave meshiruese ekzistuese te integrimit te huajve, do te kerkonte nje strategji te re, ku te perkufizohen mjaft mire e qarte te drejtat dhe pergjegjesite. Konsekuencat! Jo dhjete vjet me pas. Por qe ne fillim.

Nje koncept si bashkeudhetar do te ndihmonte secilin prej nesh, te huaj apo vendas. Do te na ndihmonte te mbanim nen kontrol delen e zeze ne kokat tona: friken. Kete frike te perjetshme nga tjetri. Kete frike qe na mban te burgosur te paragjykimeve, te paranojes. Kete frike qe koha nuk e sheron. Koha, ndoshta e zbut nje problem ne brezin tjeter, ndoshta e sheron nje brez me pas. Por delja e zeze ne kokat tona eshte gjithmone brenda nesh. E zhytur diku brenda, duke pritur, duke mbllacitur dyshimet, deri tek migrimi masiv i grupit tjeter te te huajve. Dhe atehere! Cdo gje fillon nga e para.

***************************************************************************
* Adaptuar nga konferencat per shtyp e SVP, 2006 - 2007
** Qeveria zvicerane eshte e perbere nga 7 qeveritare, perfaqesues te 4 partive me te medha. Sipas formules magjike: partite me te medha kane 2 perfaqesues, me te voglat vetem 1.

Delja e zeze mes nesh (1)

... ose meditime dhe hallakatje neper rrugicat e Zürich-ut dhe te frikes njerezore.

Krijon sigurine - SVP (Partia Popullore Zvicerane)
(fotografia eshte prone e SR)

Eshte e pamundur te ecesh rrugeve te Zürich-ut dhe te mos ndeshesh premtimin per ca siguri me shume te Partise Popullore Zvicerane (SVP). Premtimi jepet figurativisht ne pamjen e tre deleve te bardha dhe nje dele te zeze. Dy dele te bardha rrine te terhequra mbrapa, me nje qendrim e sy qe tradhetojne nje deshire te fshehur, nje deshire te plotesuar nga delja e trete e bardhe, delja e guximshme, e cila, me sy e buzeqeshje paksa capkene, nxjerr me shkelma jashte territorit te deleve te bardha nje dele te zeze.

Historia e deles se zeze

Ne boten e kafsheve, delja eshte nje nga kafshet me paqesore. Barengrenese. E urte. Blegerimat i ka me ket e me intonacion te pademshem. I pranon femijet ta perkedhelin e t'i japin per te ngrene. Edhe kur te afrohet, thjesht, do te te ndjeje eren. Nuk ankohet kur e zhvesh lakuriq. Dhe ca me pak kur e con ne therrtore.

Qe, pikerisht, delja e zeze behet metafore dominante e fushates se zgjedhjeve te SVP, qe metafora e deles se zeze kalon nga shekulli ne shekull, qe metafora e deles se zeze ekziston edhe ne epoken e WWF dhe te partive jeshile, e mbi te gjitha: qe metafora e deles se zeze funksionon dhe sot, eshte jashtemase interesante.

Historia e metafores i ka rrenjet diku ne lashtesi. Ne koherat kur njerezit leshin e deles e kishin burim te rendesishem jetese. Leshi i qethur, lahej, rrihej, perpunohej neper ca ingranazhe primitive e pastaj ngjyrosej per te krijuar ylberin. Vlera e deles se bardhe matej me kilot e leshit ngjyre ylberi qe shitej. Njeriu i thjeshte i gezohej deles se bardhe. I gezohej cdo deleje te bardhe qe pillte dele te bardha. Sepse, nuk kishte dite me te hidhur per njeriun e thjeshte sesa dita kur delja e bardhe sillte ne jete nje dele te zeze. Cfare te bente njeriu i thjeshte me leshin e zi? Cfare te bente njeriu i thjeshte me delen e zeze, qe pervecse ca kile mishi nuk e perdorje dot per asgje tjeter?

Mos te te rente delja e zeze, duhet te kene mallkuar njerezit e lashte, teksa perpiqeshin ta zhduknin delen e zeze nga tufa pa e lene te behej riprodhuese, duke realizuar keshtu seleksionimin e pare artificial. Por, delja e zeze kthehej perseri, ashtu sic edhe nje femije plangprishes ne nje familje te qete, solide, qe beson ne zot e shkon rregullisht ne kishe. Delja e zeze - femija plangprishes: dy mallkimet e njeriut te thjeshte.

Delja e zeze - femija plangprishes: dy bashkeudhetare besnike te njeriut. Deri ne koherat moderne. Kur delja u kolektivizua ne ferma te medha te kontrolluar nga nje grusht njerezisht. Kur njeriu zbriti ne qytet te perpunonte leshin e deles ne fabrika. Me mitin e deles se zeze ne koke. Me femijen plangprishes ne shtepi.

Zurich in street parade fever

Nje vend per te pire duhanin

Jete Plazhi - Nje reportazh (pjesa e trete)

Mbasdite nisem me tim ate per vrap anes bregut. Vrapi me tim ate eshte nje ritual qe e kultivojme qe kur s'mbahet mend. Dikur, une isha akoma femije, ime ate me zgjonte ne oren gjashte te mengjesit dhe niseshim me vrap per ne Golem. Vraponim te dy me entuziazem midis dhjeterave te njerezve qe preferonin te shetisnin ne ate ore per te thithur jodin e detit. Kur mberrinim prape ne kabine ishte bere gati tete e mengjezit dhe, pervecse mengjesit te shtruar ne tavoline, na priste edhe fytyra e nevrikosur e mamase. "Ja more shpirtin, eshte akoma femije, perse nuk e le te fleje si gjithe femijet e tjere" - ishin fjale qe perseriteshin cdo dite e cdo vit, derisa nuk isha me femije. Por une femija ndihesha shume krenare qe vrapoja krah-per krah me tim ate, ndihesha shume krenare qe ai me afronte ne boten e tij te te rriturve. Ne menyre te vecante, notimi pas vrapit ishte pjesa qe me bente me shume krenare. Sepse ne ate ore te dites kishte vetem te rritur qe guxonin t'i hynin detit te ftohte me not. Dhe une. "Avash -avash, - me thoshte im ate - lagi ne fillim kembet dhe duart, lagi mire, pastaj futu pak me thelle ne uje deri te gjuri dhe lag barkun dhe kurrizin, futu edhe pak me thelle dhe tani fute te gjithe trupin ne uje. Tani le te shkojme tek bregu i dyte dhe bejme pak not." Dhe niseshim per tek bregu i dyte dhe notonim per disa qindra metra. Une me njeren dore tek supi i tij.

Zakonisht, trupi im i imet e perballonte kete lloj rituali per tre dite. Diten e katert dorezohej. Temperature dhe dhimbje grykesh. Mamaja ndihej e konfirmuar ne friken e saj ndersa babai mundohej t'i shpjegonte se shkak per temperaturen ishte ndryshimi i regjimit tim dhe jo sporti. Pjesen tjeter te pushimeve detyroheshim ta zhvendosnim ritualin tone mbasdite per t'i bere qejfin mamase dhe per te shmangur sherret e panevojshme.

Nisemi per vrap me nje ritem shume te ngadalte. Im ate nuk eshte me i ri, por edhe une nuk jam ne ndonje forme te mire sportive. Shpejtesia e ulet na lejon te flasim. Flasim per kohet e shkuara ne plazh, per ndertesat e reja, per plazhistet, per te afermit. Shume gjera kane ndryshuar ne plazh, dhe mua me kap pak pikellimi. Ndihem e huaj, fare anonime, ne nje vend ku jam rritur dhe ku dikur takoja ne cdo meter nje te njohur. Por pikerisht atehere kur mbaroi psheretima ime, syte m'u fiksuan ne nje fytyre qe m'u duk e njohur. Nje burre tek te 30tat po ju fliste dy vajzave te tija te vogla dhe shume energjetike qe te mos grindeshin e t'i flisnin njera-tjetres me respekt. Ja bej tim eti me koke nga i njohuri i panjohur dhe ndalojme. Perpiqemi te rikujtojme. Perpiqemi prape dhe me ne fund kemi nje kandidat. Im ate i afrohet dhe e pyet: "Ju jeni filani?" Pergjigja eshte pozitive dhe reaksioni yne eksitues. I tregojme kush jemi dhe e kaluara na behet prape shume e afert. Fillojme pyesim me shpejtesi dhe pyetje te shkurtra e te coroditura. Ai jeton ne Austri, me gruan austriake dhe dy vajzat. Vijne pervit ne Shqiperi dhe kultivojne ritualet e femijerise se tij. Gruaja e tij austriake na dhuron nje buzeqeshje te madhe dhe pohon me koke rrefimin e tij. Jo, shoqja ime e femijerise nuk jeton me me vellain e tij. Per fat te keq. Ai u perpoq shume, por nuk funksionoi, te dy e kishin ndare mendjen. I vellai bashkejeton tani me nje grua tjeter. Edhe ajo, bashkejeton me dike tjeter.

Mesimi i ketij lajmi te ri sikur na i hoqi entuziazmin e takimit dhe pas pak vazhduam vrapin tone. Ne heshtje. Secili duke reflektuar mbi te rene e sapomesuar sipas menyres se tij. Kthehemi tek cadrat tona. I them mamase se ke kisha takuar dhe prita ne heshtjen pyetjen e saj: Cfare behet M.?

M. eshte nje nga te paktat mikesha te mia. Njihemi bashke qe ne klasen e pare. Prinderit e saj diplomate ishin gjithmone ne nje vend te Evropes, dhe ajo jetonte me gjysherit. Prinderit i vizitonte cdo vere dhe ne, femijeve te tjere, na dukej sikur ajo jetonte ne nje bote tjeter, ne boten e perrallave. M. iku jashte shtetit. M. u kthye nga jashte shtetit. M. kishte veshur nje pale kepuce te bukura. Ua, sa bukur vishet M. E, po pse mos vishet M. bukur? Po ty, te ka sjelle ndonje gje? Cfare te solli M.? Ua, lum si ti qe e ke shoqe. Keto ishin komentet e rendomta te cdo vere, kur M. merrte aeroplanin per tek prinderit apo per t'u kthyer. M. nuk me sillte dhurata edhe pse une isha e vetmja shoqe e saj. Por kjo ishte e parendesishme sepse M. me tregonte se si ishte jashte shtetit dhe cfare benin e si jetonin atje. Njehere me tregoi se e kishte fiksim te merrte nga aeroplani lugen, pirunin dhe thiken. I kishte grumbulluar te gjitha luget, pirunjte dhe thikat e gjithe udhetimeve te saj, vit per vit. Nuk e dinte as vete se perse e bente nje gje te tille. Dikur na ndau shkolla. Une bera gjimnazin kurse ajo nje shkolle profesionale. Eksperiencat tona ne jete u bikotomizuan dhe moren drejtime te ndryshme. Une ngela vajza naive e librave, ajo u be vajza qe dinte se c'ishte jeta dhe si funksiononte ajo jashte librave. I shkruanim njera-tjetres dhe takoheshim kur kishim mundesi. Kur takoheshim me tregonte ngjarje qe per mua tingelllonin te trilluara, por prape shume kurioze. Ne nje fare menyre ajo ishte per mua lidhja me realitetin. Dhe pavaresisht naivitetit tim, por ndoshta edhe per kete, une isha nje nga njerezit qe ajo ju rrefente sekretet e saj. Keshtu, ate dite shtatori, me tregoi gati duke peshperitur se ishte njohur me A., se ishin marrezisht te dashuruar, se kishin bere nje altar te vogel me qirinj dhe i kishin premtuar njeri-tjetrit dashuri te perjetshme. Me tregoi se ai vinte nga nje familje nepunesish dhe i jati ishte funksionar partie. Se prinderit e saj nuk donin t'ja dinin per ate djale dhe per familjen e tij. Se mamaja e saj i kishte thene se ai nuk eshte i seres sone. Se mikesha e mamase i kishte thene se do ta benin te bukur dhe kur te shkonte ne plazh t'ja merrte mendjen djalit X, qe vinte nga familje e pasur dhe intelektuale. Se pasi ajo ju premtonte prinderve se do degjonte keshillat e tyre, shkonte takonte A. dhe benin dashuri si te ishte dita e tyre e fundit. Se mbas cdo takimi i premtonte vetes se pa A. ajo nuk do jetonte me.

Jete Plazhi - Nje reportazh (pjesa e dyte)

Kur permendem, vendos te bej nje shetitje gjate bregut, si dikur. Me bie ne sy qe plazhi eshte ndare ne parcela-parcela, si ne Ligurie. Cdo parcele ka pronarin e saj dhe identitetin e saj: cadra dhe karrige me nje ngjyre tipike per kete parcele. Kjo con qe plazhi te mbizetoroje nga nje larmi ngjyrash. Disa parcela jane ne funksionim te plote, disa sapo kane filluar te shrijne linjat e karrigeve dhe cadrave. Njerezit punojne me perkushtim dhe perpiqen, per cudine time, te jene te persosur ne detale. Linjat percaktohen me spango dhe karrigia nuk leviz nje milimeter nga linja. Po keshtu edhe cadrat. Pronaret e parcelave jane treguar te kujdesshem qe te ofrojne dhe argetime. Ka kende lodrash per femije por edhe anije lundruese me pedale.

Ne plazh nuk ka shume njerez. Eshte akoma qershor dhe paksa ftohte per kete muaj. Mamaja kerkon gjithe kohes te shfajesohet per kohen e keqe: Por c'u prish mavria. Ja, tani qe erdhe ti u prish, se ishte shume mire. Inshallah rregullohet. Do rregullohet.

Une qesh. Me te ftohtin jam mesuar. I vetmi problem, nuk kam marre shume rroba te ngrohta me vete. Por, per momentin, ky problem nuk me preokupon shume. Deti ma ka marre mendjen. Pergjate bregut kane filluar shetitjet e para te mbasdites. Por, nuk mungojne as grupet e sportisteve qe bejne vrap. Ulem dhe i vezhgoj tek vrapojne, dhe nuk mund te shmang kujtimet tek rikthehen. Kujtimet e kohes kur ekipet e volejbollit te Dinamos, vajzat dhe djemte, benin pushimet ne Durres. Ela Tase, Moza Ibrahimi, vellai i Tases, Vaso dhe e sapofejuara e tij bukuroshe bionde dilnin per te bere plazh paradite dhe ne femijet i admironim. Mbasdite fillonte stervitja dhe ne, femijet imitues, benim stervitje me ta duke pretenduar se ishim edhe ne yje volejbolli. Nga keta te rinjte qe vrapojne nuk njoh asnjerin, as nuk e di se te cilit ekip jane, megjithate fakti qe ata vazhdojne kete tradite, me jep pershtypjen e nje vendi qe funksionon normalisht.


Dalengadale po afrohet perendimi i diellit dhe une nuk mund te mos shijoj horizontin e pafund e te perkuqte. Jetoj ne nje vend alpin, ku veshtrimi thyhet, ne cdo drejtim, nga malet e vargmalet e pafund. Nje vend ky kjo thyerje e veshtrimit te jep ndjesine e nje burgu. Deri aty dhe jo me tej. Keshtu qe shijimi i diellit qe perendon ne horizontin e larget dhe te pafund eshte si shijimi i lirise pas nje burgimi te gjate. Dielli iken dhe merr edhe ngrohtesine me vete. Ne shpejtojme te hyjme brenda ne apartament dhe t'i shpetojme te ftohtit qe po ulet kembekryq. Perpara kemi nje dite te re.

Zgjohemi dhe, pasi mbarojme ritualet e mengjesit, nisemi me vrap per ne plazh. Nuk duam te humbasim as edhe nje sekonde te vetme. Dielli ka dale dhe qielli duket pa re. Jemi te paret. Shtrihemi secili ne nje shezllong, mbyllim syte dhe e leme diellin te na pjeki. Dikur degjoj shitesin e gazetave dhe une cohem shpejt e shpejt dhe i blej te gjitha llojet e gazetave qe ai ka. Hedh syte perreth dhe shoh se kane dale edhe pushuesit e tjere. Prane nesh nje familje me tre femije. Gezohem sepse im bir nuk do te jete vetem. Por trishtohem nje sekonde me vone kur shoh babain e dashur te femijeve teksa qeron nje portokall dhe lekurat i hedh ne rere paksa me tutje nga cadra e tij. Ndan portokallin per femijet e tij, ve re tim bir dhe i jep edhe atij nje cope. Lidhja eshte bere. Minuta me vone te kater femijet luajne me njeri-tjetrin sikur te ishin te njohur prej vitesh. Buzeqesh dhe ndihem mire per kete pranim te menjehershem.


Rreth nesh ka shume plehra. I kane lene pushuesit nje dite me pare, dy dite me pare ose nje jave me pare. Nuk ka kosha plehrash dhe koshi me i afert eshte ai i restaurantit. Per cudine time, une jam e vetmja qe e perdor. Koshi eshte i paster, i paster. Pasi une hedh plehrat aty, pastruesi i restaurantit vjen dhe i heq ato menjehere. Koshi ngelet prape i paster. Plazhi i piset. Femijet luajne te lumtur me shezllonget pa njerez. I hapin, i mbyllin, i hapin perseri. Kembet e tyre te vogla vrapojne mes shishesh plastike, kanoce fantash, qesesh, lekurash bananesh. Njerezit piqen ne diell dhe nuk e kane mendjen as tek femijet dhe as tek plehrat, edhe pse shume afer atyre.

Jete Plazhi - Nje reportazh (pjesa e pare)

Si cdo vit, edhe kete here, per pushimet e veres mora avionin dhe ju drejtova Shqiperise. Ishte qershor dhe ndersa ne Durres sezoni i plazhit kishte nisur qe ne maj, ne atdheun tim te ri mbizoteronte akoma dimri. Si cdo here, kur nisem per ne Shqiperi me kapin emocionet dhe kujtimet e femijerise. Me kujtohen pushimet e gjata verore ne Durres, dielli i nxehte, rera qe na pervelonte shputat e kembeve, deti i ngrohte qe e shperbente diellin ne siperfaqen e tij ne mijera xixa, pushimi i drekes dhe menyte plazhore te mamase: sallata me domate, qepe e kastraveca, sallata e specave te pjekura, patatet e skuqura, pula me pure patatesh, turlia me bamje dhe mashurka, pjeshkat dhe shalqini. Nuk i rezistoj dot tundimit, edhe kur kujtoj qe vitin e kaluar jam betuar te mos kthehem perseri. Nuk i rezistoj tundimit as kur shoh sa e shtrenjte eshte bileta. Nostalgjia eshte nje gracke perpara se ciles ndihem e pafuqishme.

Prinderit e mi sikletosen pafund me cdo vizite time. Si te me kenaqin? Kete here kane marre me qera nje apartament ne nje kompleks ekskluziv, diku ne Durres. Eshte nga me te mirat, me thone, do ta shohesh, do kenaqesh. Apartamenti eshte ne te vertete nje dhome me nje aneks, qe perdoret per gatuar, dhe te cilen duhet ta ndajme se katershi. Nuk ankohem. Me pelqejne aventurat dhe i dua prinderit e mi. Apartamenti nuk me duket i keq, eshte plot drite, i larte, dhe kompleksi ne te cilen ndodhet eshte impresionues. Jo sepse eshte i bukur, por sepse eshte bere i tille qe t'u sherbeje banoreve te tij sa me mire. Brenda tij ka nje dyqan dhe nje klub. Ka nje kopesht te gjelberuar, te mbajtur shume mire ku mbizoteron pasterti absolute. Kompleksi eshte i izoluar nga bota e jashtme me nje dere hekuri dhe nuk lejon asnje makine, por as edhe nje njeri qe nuk ka te beje me kompleksin dhe banoret e tij, te hyje brenda. Ideale per femijet qe luajne pa asnje kokecarje perjashta, por edhe per te rritur qe nuk ju duhet te mbushen me tymrat e pista te tyre. Njerezit e paket qe kane zgjedhur te vijne ne qershor ne plazh, jane te sjellshem dhe i flasin njeri-tjetrit teksa kalojne kohen neper stolat e kopshtit. Mbizoteron qetesia!

I bej nje inspektim te shpejte apartamentit dhe me bien ne sy detaje te cilat nuk mundesha te mos t'i fotografoja. Kaska e deres se banjos nuk ishte e puthitur per muri, llampa ishte instaluar nxitimthi dhe e lene ashtu e varur ne nje vrime te hapur muri, kabllo te futura si mos me keq ne mur. Mendon investimin e madh qe eshte bere aty dhe fillon te cuditesh se perse harrohen detajet. A thua detajet nuk jane te rendesishme apo, ne Shqiperi, mungon kultura e detajit? Por, si gjithmone, me perjashtimin tim, gjera te tilla duket se nuk shqetesojne asnjenjeri.




Edhe pse fryn pak ere, dita eshte e bukur, keshtu qe behemi gati te dalim ne rere. Kompleksi eshte rreth 150-200m larg detit dhe, dikur, midis tij dhe detit ishte pylli i pishave me eren e tij te mire. Tani pylli eshte zvogeluar shume dhe midis kompleksit dhe detit ka me shume godina, shumica te paperfunduara, se sa peme. Kur te perfundojne keto godina e te jene mbushur me njerez, dendesia e popullsise ketu do te jete sa ajo e Bombeit dhe qetesia do te jete nje enderr e parealizueshme. Por, edhe pse per momentin ketu ka shume pak njerez, jashte kompleksit, ne nje qoshe te tij, ngrihet nje mal i madh me plehra. Te gjithe banoret VIPa te kompleksit ekskluziv i marrin plehrat nga shtepia dhe ndertojne kete malin kuterbues, banoret permanent te te cilit, pula, mace, qen, zogj dhe minj jetojne ne harmoni te plote. Marrim rrugen per tek deti duke mbyllur hunden, per t'i shpetuar kuterbimit te plehrave dhe herepashere mbyllim edhe syte per te mos pare shemtine qe po i behet asaj qe dikur, jo shume larg, deri ne 1998, ishte krenaria jone: plazhi dhe pylli i pishave. Arrijme tek vendi yne i plazhit dhe une e le veten te dehem nga era e detit. Me kishte munguar. Shume. Mbyll syte, zbraz trurin nga cdo lloj mendimi dhe harrohem ne pafundesine e hicit. Deti, ky krijim i mrekullueshem i natyres.

Kur permendem, vendos te bej nje shetitje gjate bregut, si dikur. Me bie ne sy qe plazhi eshte ndare ne parcela-parcela, si ne Ligurie. Cdo parcele ka pronarin e saj dhe identitetin e saj: cadra dhe karrige me nje ngjyre tipike per kete parcele. Kjo con qe plazhi te mbizetoroje nga nje larmi ngjyrash. Disa parcela jane ne funksionim te plote, disa sapo kane filluar te shrijne linjat e karrigeve dhe cadrave. Njerezit punojne me perkushtim dhe perpiqen, per cudine time, te jene te persosur ne detale. Linjat percaktohen me spango dhe karrigia nuk leviz nje milimeter nga linja. Po keshtu edhe cadrat. Pronaret e parcelave jane treguar te kujdesshem qe te ofrojne dhe argetime. Ka kende lodrash per femije por edhe anije lundruese me pedale.






Copyright Selfmaderadio

Miresevini ne Shqiperi!

Eshte, gjithmone, nje emocion i madh kthimi ne Tirane. Takimi me njerezit e dashur, me vendet e dashura. Takimi me ndryshimet qe njerezit e dashur dhe vendet e dashura kane pesuar nderkohe qe ti nuk ishe atje. Ndryshimet jane te medha, te shpejta dhe i takon qe ne momentin e pare qe njeriu ve kemben ne atdhe. Aeroporti Nene Tereza! Aeroporti eshte nje nga institucionet-imazhe qe te ben te ndjesh se Shqiperia po ndryshon. E krahasuar me 10 vjet te shkuara, aeroporti eshte shnderruar ne nje aeroport te vogel por qe funksionon relativisht mire. Punetoret e aeroportit duken gjithnje e me teper si punetore aeroporti, autobuzi vjen me perpikmeri per te transportuar pasagjeret nga aeroplani per tek nderetsa e aeroportit, oficeret e kontrollit te pasaportave jane te veshur me uniforme dhe punojne me kompjuter. Edhe pse duken shume te stresuar dhe shtypin vetem me dy gishterinj ne kompjuter, gje qe sjell vonesa dhe nuk u jep mundesine te te hedhin syte, prape te lene nje pershtypje jo te keqe. Infrastruktura e aeroportit eshte permiresuar ndjeshem. Check-in funksionon mire, ka 3 gates, dhe nje ekran informativ qe te njofton se ne cilin gate duhet te drejtohesh. Mungojne ambjentet e pritjes dhe nisjes, baret dhe kafenete, restaurantet, ambientet per femije dhe ora. Me sa duket, per te plotesuar gjithe keto mungesa, te paplotesueshme ne ambjentin e vogel te godines se vjeter, si dhe per te perballuar fluksin e madh te qarkullimit te njerezve, shqiptare dhe te huaj, aeroporti po zgjerohet, ndertimet per te kane filluar dhe kureshtja per ta pare te perfunduar eshte e madhe. Te gjitha keto, sa me lart, te japin shprese se gjerat po ndryshojne, dhe po ndryshojne per mire duke ndikuar direkt edhe ne imazhin pozitiv qe pasagjeret, kryesisht te huaj, marrin me vete per Shqiperine kur largohen per ne vendet e tyre. E pikerisht, atehere kur je mbushur me shprese, ve re nje fenomen teper te njohur, absurd, te shemtuar, imazhshkaterues, shpres-heqese. Selfmaderadio eshte perpjekur ta sjelle te dokumentuar me fotografi kete fenomen, duke ju kerkuar paraprakisht te falur per cilesine e dobet te fotove, te kushtezuar nga rrethanat.

Njerezit, me pasaporte shqiptare, presin per kontrollin e pasaportave ne sportelin e djathte

Te huajt, dhe shqiptaret me pasaporte te huaj, presin ne sportelin e majte. Jane rreth 100 njerez, shqiptare dhe te huaj qe presin ne rradhe te gjata, me durim dhe me qetesi te kalojne kontrollin e policise

Papritur nje oficer policie hyn me hap te sigurt ne territorin e pasagjereve qe presin ne rradhe, duke bere kurioze turmen tashme te zhytur ne monotine e pritjes

Oficeri i policise duket se e di se per se ka ardhur, sepse i drejtohet nje pasagjereje me bluze jeshile...

te cilen e merr me vete ....

Ja kalon pasaporten e saj per kontroll nga mbara polices se kontrollit (djali me bluze me viza qe duket ne sfond eshte djali ose i afermi i gruas dhe miku i policit te plotfuqishem), pa e care koken fare se 100 vete jane duke e ndjekur me veshtrime te habitura

dhe ja con mikut te tij drejt e ne dore gruan, te cilen, ky i fundit e perqafon me mall e dashuri, ne syte e 100 vetave

Miresevini ne Shqiperi!

Copyright Selfmaderadio

Werner i bie Shqiperise rreth e perqark me motociklete (2)

Ky ishte nje pershkrim i thate i ekspedicionit tone. Pershtypjet e mia jane:

Nuk kam perjetuar asnje vend tjeter me njerez kaq miqesore, por ne te njejten kohe te distancuar dhe pa kuriozitet te tepruar. Ne brendesi te vendit kemi takuar njerez jashtezakonisht bujare e miqesore. Ne asnje moment nuk kam pasur ndjenjen e te qenurit ne rrezik (me perjashtim te rrugeve ku makinat vijne andej nga nuk i pret, megjithate, shoferet qe respektojne rregullat jane ne shumice). Nuk kemi pasur asnjehere ndjenjen se dikush kerkon te na mashtroje apo te na i hedhe, grabitjet as qe i zeme fare me goje. Kemi takuar gjithandej njerez te gatshem per te na ndihmuar, te sjellshem qe edhe pse nuk dinin gjuhe te huaja perpiqeshin te na kuptonin.

Policia eshte e gjitheprezentshme e, megjithate, na ndaluan vetem nje here. Probleme nuk patem kurre me te. Perkundrazi, policet jane treguar gjithmone shume miqesore dhe na kane ndihmuar me informacione. Tek nje polic kemi ndenjur 5 minuta ne nje kryqezim ne Shkoder, per gjithe kete kohe qe u mor me ne polici nuk ja hodhi syte fare qarkullimit te makinave. Patenten nuk na e kerkoi kush ta shihte, vetem ne kufirin me Maqedonine (sebashku me pasaporten).

Klube per te pire nje kafe, dhe ketu ka kryesisht burra, ka gjithandej. Rripin nuk i duhet ta shtrengoje askush sepse ne qytetet e medha ka plot restorante te mira.

Pika benzine ka plot, pergjate bregdetit, midis Durresit dhe Shkodres, ka me shume pika furnizimi benzine se sa makina. Ne brendesi te vendit benzina nuk eshte gjithmone e paster nga plumbi, megjithate benzine te piste nuk patem kurre. Ne Afriken e veriut kam pasur eksperience shume me te keqe.

Disa keshilla:

Mos llogarisni te beni me shume se 200 km rruge ne dite. Nese nuk keni ndermend te udhetoni ne akset rrugore kryesore (Durres - Ohrid, Sarandë - Shkodra) gjeni ndonje makine te forte, nje xhips eshte ide jo e keqe. Udhetimin me nje motociklete te zakonshme nuk do jua keshilloja.

Hotelet gjenden ne qytetet e medha pa problem, bile edhe te standarteve evropiane. Ne do ju keshillonim:
Ne Kukes: Hotelin Amerika, shume miqesor, i paster, gatim i mire, garazh per motociketat.
Ne Permet (nje qytet shume i paster , me nje natyre te mrekullueshme per njerezit e apasionuar per ngjitjet ne male) ne hotelin e sapohapur Kivald (10 dhoma cifte, te gjitha me dushe dhe banjo). Hoteli ka nje tarrace qe te hap nje pamje te mrekullueshme dhe nje mengjes shume te mire (shefi flet frengjisht). Gjithashtu edhe Hotel Dhembel (nuk eshte akoma ne guidat turistike), standart te larte, njerez shume miqesore, 50 m poshte tij, majtas nje restorant, flasin vetem shqip por mundohen te te kuptojne. S'ka problem.
Ne Berat qendruam ne hotel Mangalem (e quajne edhe Tommi's Hotel), drejtimi per nga keshtjella, majtas. Gatim i mire, mengjesi i mire, i paster, shume miqesor, i rehatshem.

Perfundim:

Edhe pse disa probleme si rruget e keqia, pjeserisht vende te mbushura me plehra, mungesa e infrastuktures une do udhetoja pa e menduar dy here perseri ne Shqiperi (gje qe edhe do e bej). Eshte nje vend ideal per udhetime, vend i bukur, me njerez miqesore me te cilet kontakti eshte i menjehershem edhe kur nuk e kuptojne gjuhen tende. Me perjashtim te trafikut nuk kam hasur ne asgje te rrezikshme, edhe i vetem mund te udhetohet shume mire ne gjithe vendin. Do ju keshilloja qe t'i mesonit disa fjale shqip, eshte e miresjellshme qe te dini te pakten t'u thoni njerezve faleminderit.

Ndoshta u zgjata, dhe pershkrimi eshte pak i thate sepse perndryshe do ishte edhe me i gjate se kaq, por ndoshta i hyn ne pune ndonjeriu.

Kjo ishte pjesa e dyte dhe e fundit e nje pershkrimi qe fillimisht eshte paraqitur ne Albanien.ch. SelfmadeRadio i ka bere tekstit nje perkthim te lire, me lejen e autorit.

Werner i bie Shqiperise rreth e perqark me motociklete (1)

Te nderuar miq te Shqiperise,

u bene disa dite qe jam kthyer dhe deshiroj me ne fund te tregoj eksperiencen time. Qellimi yne ishte te udhetonim kryq e terthor Shqiperise me dy motocikleta te pashkaterrueshem dhe te fuqishem BMW R 1100 GS. Nga Bari udhetuam drejt Durresit me anijen Tirrenia. Formalitetet ne dogane i kaluam relativisht shpejt, qendruam pak ne Durres dhe u nisem drejt e ne Kruje. Sapo lame Durresin u ndeshem me kontrollin e pare te shpejtesise, me pistoleta me lazer. "Rruga" mbas Durresit eshte nje tarrallisje e madhe me gropa dhe shume pluhur, por ka edhe me keq. Ne Kruje nuk ndenjem shume, sepse synonim te mberrinim sa me shpejt ne Kukes. U nisem me drejtim Shkodren, ne nje rruge te shtruar mire, por nuk pame asgjekundi ndonje tabele qe te na tregonte se ku duhej te merrnim kthesen per ne Kukes. Trafiku - nje kaos i vertete. Nje polic qe pyetem na tha se duhet te ktheheshim 10 km mbrapsht. U kthyem dhe vertete e gjetem kthesen per ne Kukes, por emri Kukes nuk ishte shkruar asgjekundi. Gati gjysma e rruges ishte e mbushur me gropa dhe motocikletat tona mezi arrinin te ecnin me 30 km/ore. Pjesa tjeter e rruges deri ne Kukes ishte dicka me e mire. Pejsazhi gjate kesaj rruge eshte shume malor dhe i bukur. Ne Kukes qendruam ne Hotel Amerika, motocikletat perfunduan ne garazh.

Dita tjeter ishte me e lodhshme. Rruga per ne Peshkopi eshte vetem ne fillimin e saj dhe ne hyrje te Peshkopise e shtruar. Midis ka rruge dhe udhe te pashtruara, pjeserisht ne gjendje shume te keqe. Rruga eshte vetem me nje kalim, ka shume pak automjete, kryesisht taksi. Gjate rruges na u desh te ndalonin dhe te pyesnim per drejtimin, sepse ne harte nuk tregohet. Ne gjysem te rruges filloi te binte shi, rruget e pashtruara filluan te mbushen me balte dhe me motocikletat tane te rende udhetimi filloi te behej pak i veshtire. Ne disa pjese te rruges na u desh te ulnim cilindrat dhe te ecnim me nje shpejtesi 20 km/ore. Por, prape, ishim me te shpejte se makinat. Pejsazhi ne kete pjese te rruges eshte shume i bukur. Te qullur deri ne palce dhe me dy ndalesa te detyruara arritem ne Peshkopi dhe hyme ne nje bar ku nje i panjohur na pagoi pijet. Perjashta temperatura ishte 7 grade, kufiri i bores shume afer.

Pas nje aventure per te kaluar nje pellg te madh me uje vazhduam rrugen per tek kufiri me Maqedonine dhe me pas per ne Ohrid. Trarin e kalimit ne kufi e ngrinin dhe e ulnin akoma me dore. Megithate, doganieret ishin te sjellshem dhe cdo gje mbaroi shpejt dhe pa probleme. Nga Ohrid (ja vlen ta shohesh) kaluam, diten tjeter, perseri ne Shqiperi, kete here me destinacion Korcen. Rruga ne kete segment eshte, per standartet shqiptare, shume ne rregull. Korca, megjithate, me la pershtypjen e nje qyteti qe ka me shume shtepi te rrenuara se sa shtepi te plota. Nga Korca u drejtuam per ne Permet, nje segment rruge me nje pamje shume te bukur. Rruga eshte plot me ngjitje e zbritje malore, si zakonisht, e mbajtur jo mire, por ne tashme jemi mesuar me te. Mbi 60 km/ore eshte gati e pamundur te udhetohet, 40 km/ore eshte nje shpejtesi realiste. Pejsazhi rreth Permetit eshte perrallor.

Edhe pse banoret vendas ne nje lokal na keshillojne te qendrojme ate nate ne Permet, ne vendosim te nisemi per ne Berat. Megjithese po erresohej, vendosem t'i binim per ne Berat nga Kelcyra. Mbas 20 km te para mberritem ne nje te perpjete malore qe, me GS tona te mbingarkuara, mund te kalohej vetem me marshin e pare. Ne Guiden turistike te Bradt thuhet se kjo pjese rruge mund te kalohet vetem me nje xhip, gje qe une e konstatova si te vertete. Meqenese ishte bere nate, u kthyem mbrasht. Kjo pjese rruge nuk mund te kalohet naten. Jo nga frika e grabitjeve (une besoj qe historite e grabitjeve jane perralla), por sepse ishte e rrezikshme dhe e pamundur te dalloje se ku duhet te merrnim kthesat. Me marshin e pare, dhe ne mes te nates, u kthyem perseri ne Permet. Atje gjetem nje hotel te mire, te paster dhe shume miqesor dhe, fare prane tij, edhe nje restorant te mire.

Diten tjeter arritem ne Berat, ecem rrugeve te qytetit dhe e morem veten me te mire. Diten tjeter ra perseri shi, kurse ne u nisem per ne Vlore. Ne disa pjese te rruges na u desh t'i ulnim perseri cilindrat (i korrespondon rreth 40 cm thellesi uji), por ne Vlore ishte thate. Kilometrat e pare per ne Sarande jane ne gjendje shume te mire dhe kalon neper nje qafe me nje pamje te mrekullueshme nga deti. Me pas eshte si nje kantier ndertimi, dhe rruga para se te hysh ne Sarande eshte e ngushte, gjithe gropa, e parekomandueshme per makinat e perkedheluara te evropes perendimore. Por, bukuria e pejsazhit te rivieres eshte e krahasueshme me cdo pejsazh te bukur evropian. Ne Sarande vete, rruget jane te mira. Qyteti eshte relativisht i paster, paksa i pergjumesht, por me klube direkt ne det dhe me nje sere hotelesh te te gjitha kategorive te cmimeve. Edhe rruga per ne Butrint eshte ne gjendje te mire, nje vizite atje eshte e keshillueshme. Diten tjeter vazhduam per ne Gjirokaster. Qyteti ja vlen te shihet, edhe pse shtepite jane mirembajtur shume keq. Vazhduam me tutje per ne Greqi, me nje rruge shume te mire. Ne dogane, polici i kufirit na pershendeti me fjalet "Back in Europe". Meqenese nuk e dinim qe kufiri mbas Butrintit te conte ne Greqi, vazhduam udhetimin nepermjet Janines ne Igumenice dhe diten tjeter i hipem tragetit dhe mberritem ne Venedig.

Pershkrimi eshte paraqitur fillimisht ne Albanien.ch. SelfmadeRadio i ka bere tekstit nje perkthim te lire, me lejen e autorit. Ne pjesen e dyte Werner jep konkluzione dhe keshilla.